“Gương phong tục” - Đọc lời xưa, ngẫm chuyện nay
Từ hơn một thế kỷ trước, bằng vốn hiểu biết sâu rộng và sự trân trọng đối với văn hóa dân tộc và những suy tư sâu sắc về nhân tình thế thái, Hàn Lâm điển tịch Đoàn Duy Bình đã dành nhiều tâm huyết biên khảo, bình giải các câu ca dao, tục ngữ dưới dạng các bài viết đăng tải trên Đông Dương tạp chí. Những bài viết ấy được tập hợp trong cuốn sách “Gương phong tục”, đưa người đọc trở về với lời xưa, xem đó như “tấm gương soi” phong hóa để nghiền ngẫm, nhận diện những giá trị văn hóa và suy ngẫm về chuyện hôm nay.

Học sinh đọc “Gương phong tục” không chỉ hiểu hơn về nét đẹp ca dao mà còn biết thêm về bài học luân lý, đạo nghĩa của cha ông.
Lời ca dao nhận diện phong hóa
Những bài biên chép, bình giải ca dao gắn với luận bàn xã hội của Đoàn Duy Bình đăng trên Đông Dương tạp chí trong hai năm 1916, 1917 (từ số 59 đến 104), khi những giá trị truyền thống đứng trước biến chuyển của xã hội và sự va chạm giữa các hệ giá trị cũ - mới. Trong bối cảnh ấy, việc sưu tầm, luận giải ca dao không đơn thuần là lưu giữ kinh nghiệm sống, quan niệm đạo đức và cách ứng xử của người Việt, mà còn thể hiện ý thức nhìn nhận, gìn giữ và suy xét những nền tảng văn hóa, đạo lý dân tộc.
Ngay trong bài tựa của cuốn sách “Gương phong tục”, ông đã khái quát giá trị của ca dao đối với việc lưu giữ, phản ánh phong hóa nước nhà: “Thiên hạ mỗi nước có một phong tục, mà trong nước cũng mỗi nơi có một phong tục. Những nhời ca dao này tức là cái tinh thần hồn phách của thói tục ở trong nước hiện ra. Hễ thói tục hay thì có câu ca dao hay, thói tục dở thì có câu ca dao dở. Điều hơn nhẽ thiệt, kẻ dại người khôn, không sự gì là không đủ, cũng là một cái gương cho người trong nước ta soi chung”.
Cách nhìn ấy cho thấy ông không xem ca dao chỉ là sản phẩm của trí tưởng tượng hay phương thức biểu đạt tình cảm dân gian. Đằng sau mỗi lời ca còn là phong tục, tập quán, những quan hệ xã hội, những chuẩn mực ứng xử và cả những suy xét về điều hay lẽ dở trong cuộc đời. Ca dao, vì thế, vừa là đối tượng của văn học, vừa là một nguồn tư liệu văn hóa - xã hội, hình thức lưu giữ ký ức cộng đồng, phản ánh sinh động đời sống tinh thần và bản sắc văn hóa Việt Nam.
Tâm huyết của người đọc lời dân gian
Với dung lượng gần 300 trang, “Gương phong tục” tập hợp hàng trăm câu ca dao, được Đoàn Duy Bình sắp xếp thành 10 mục, phân loại theo chủ đề - 38 tiết, đặt lời ca trong hoàn cảnh đời sống, giải nghĩa câu chữ và từ đó luận bàn về phong hóa. Cách phân loại được ông lý giải rõ ràng: “Trước hết lấy sự luân lý làm đầu, rồi đến các bậc người, các giọng nói, nhân tình thế sự, khí đất tiết giời; gần từ trong nhà, xa đến ngoài nước. Loài nào mục ấy, làm cho người xem mở sách thấy nghĩa ngay”. Trong hệ thống ấy, luân lý được đặt ở vị trí đầu tiên. Với ông, gia đình là nền tảng hình thành nhân cách, đạo hiếu, nghĩa tình là những gốc rễ của nếp người. Ông viết: “Người ta ăn ở có gốc thì mới có ngọn. Muôn sự hay dở, cũng khởi tự trong nhà mà ra, nếu ở trong nhà mà không hiếu thuận, thì ra với nước chắc cũng ít sự trung thành. Nên xưa nay ta vẫn lấy sự luân lý làm trọng”.
Quan niệm ấy được soi chiếu qua nhiều câu ca dao về đạo làm con, tình nghĩa vợ chồng, tình cảm gia đình. Từ câu ca: “Xin người hiếu tử gắng khuyên/ Kíp thời nuôi nấng cho tuyền đạo con”, tác giả luận giải trách nhiệm phụng dưỡng cha mẹ khi tuổi già. Hay với câu: “Ai về tôi gửi buồng cau/ Buồng trước kính mẹ, buồng sau kính thầy/ Ai về tôi gửi đôi giày/ Phòng khi mưa gió cho thầy rửa chân/ Ai về xẻ ván cho dầy/ Bắc cầu sông Cái cho thầy mẹ sang”, ông đặt lời ca trong hoàn cảnh người con gái lấy chồng xa, phải gửi gắm tình cảm, lòng kính trọng đến cha mẹ qua những món quà nhỏ. Đáng chú ý, cách bình giải không chỉ ngợi ca lòng hiếu thảo mà còn gợi ra những ràng buộc, trách nhiệm trong đạo làm vợ, làm dâu khiến người con không thể thường xuyên trở về thăm nom đấng sinh thành. Qua đó, câu ca dao hiện lên như một lát cắt về tình cảm, thân phận và nếp sống của người phụ nữ trong xã hội xưa.
Với những câu ca dao về tình nghĩa vợ chồng như: “Chồng ta áo rách ta thương/ Chồng người áo gấm xông hương mặc người...”, Đoàn Duy Bình đề cao sự thủy chung, trân trọng nghĩa tình, không chạy theo những so sánh hơn thua về vật chất. Ông không chỉ giải nghĩa câu chữ mà còn tìm cách nhận diện những chuẩn mực ứng xử được gửi gắm phía sau lời ca.

Bên cạnh những câu ca dao quen thuộc như “Muốn sang thì bắc cầu Kiều/ Muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy”, “Bầu ơi thương lấy bí cùng/ Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn”, “Gương phong tục” còn lưu giữ nhiều lời ca ít phổ biến hơn. Sự phong phú ấy cho thấy nỗ lực sưu tầm, hệ thống và diễn giải vốn tri thức dân gian của tác giả.
Lời xưa còn sức gợi chuyện nay
Một phương diện đáng chú ý của “Gương phong tục” là tinh thần duy tân thể hiện trong cách Đoàn Duy Bình lựa chọn, diễn giải và luận bàn về ca dao, tục ngữ. Ông không chỉ trân trọng những giá trị truyền thống mà còn thẳng thắn nhìn nhận những giới hạn của xã hội đương thời.
Bàn về sự học, ông khẳng định: “Sự học, sự thi là một cách rất quý của nước ta xưa nay”. Đáng chú ý, chính một nhà Nho như Đoàn Duy Bình lại thẳng thắn chỉ ra những bất cập của nền khoa cử đương thời: “Cách thi của ta thì hẹp quá, vậy nên văn chương thì thừa mà thực nghiệp thì thiếu, người dùng không đủ mà kẻ có tài nghệ tốt thường chúi xó không ai biết cho thực là cái khoa mục bó buộc cho người ta lắm”.
Từ đó, ông mong muốn mở rộng lối học mới, hướng người học đến chuyên môn, thực nghiệp; người có năng lực ở lĩnh vực nào cần được ghi nhận, đánh giá ở lĩnh vực ấy. Đặt trong bối cảnh năm 1916-1917, những suy nghĩ này cho thấy Đoàn Duy Bình không khép mình trong việc bảo tồn các giá trị cũ mà còn có ý thức tìm kiếm sự đổi thay từ giáo dục và cách sử dụng nhân tài. Đây cũng là phương diện làm nên chiều sâu tư tưởng của tác phẩm.
Sức hấp dẫn của cuốn sách còn nằm ở những câu ca dao thuộc lối “nói xa”, “nói ví”, “nói chua”, thể hiện sự thông minh, hóm hỉnh và sắc sảo của người xưa trong quan sát, đánh giá con người. Chẳng hạn: “Trông anh như thể sao mai/ Biết rằng trong có như ngoài hay không?/ Nhác trông nghĩ tượng tô vàng/ Nhìn ra mới biết chẫu chàng ngày mưa”. Đằng sau cách ví von, đối sánh giàu hình ảnh là một cái nhìn tỉnh táo: không vội đánh giá bản chất qua vẻ ngoài, không để hình thức che lấp sự thật. Chính khả năng biểu đạt nhiều tầng nghĩa ấy góp phần làm nên sức sống của ca dao Việt Nam.
Từ đạo hiếu, tình nghĩa vợ chồng đến chuyện học hành, danh lợi, thói đời, có thể thấy Đoàn Duy Bình không chỉ ghi chép lời dân gian có chọn lọc, có hệ thống mà còn thông qua bình giải để đặt câu hỏi, đối chiếu với thực tế, nhận diện điều hay, lẽ phải và những mặt hạn chế của đời sống. Ca dao là sản phẩm của cộng đồng, có thể chứa nhiều tầng nghĩa, trong khi cách diễn giải của Đoàn Duy Bình phản ánh góc nhìn của một trí thức ở thời đại cụ thể. Dẫu một số quan niệm mang dấu ấn đạo đức, trật tự xã hội đương thời, cách tiếp cận ấy vẫn cho thấy nỗ lực đối thoại với di sản dân gian bằng tư duy của một người làm khảo cứu.
Hơn một thế kỷ đã trôi qua, những luận bàn về đạo hiếu, trách nhiệm gia đình, thực chất của việc học... vẫn gợi nhiều suy ngẫm. Trở lại với lời ăn tiếng nói của cha ông không phải để tìm kiếm những khuôn mẫu bất biến, mà để nhận diện những giá trị cốt lõi cần gìn giữ, đồng thời cũng có những quan niệm phải được nhìn nhận trong điều kiện lịch sử đã sản sinh ra chúng.
“Gương phong tục” vì thế không chỉ góp phần lưu giữ những câu ca dao, tục ngữ trong kho tàng văn học dân gian mà còn bảo tồn dấu ấn tiếp nhận, diễn giải di sản của một trí thức đầu thế kỷ XX. Qua tâm huyết và tư duy khảo cứu của Đoàn Duy Bình, lời ca dân gian được soi chiếu dưới nhiều góc độ, để từ những điều bình dị trong đời sống, người đọc nhận ra chiều sâu văn hóa, đạo lý và nhân tình thế thái.
Nguồn Thanh Hóa: http://baothanhhoa.vn/guong-phong-tuc-doc-loi-xua-ngam-chuyen-nay-309510.htm
