Hà Nội: Đình Đại Phùng lưu giữ mạch ngầm lịch sử xứ Đoài

Kiệt tác kiến trúc gỗ từ thế kỷ XVII

Đình Đại Phùng, xã Đan Phượng, Hà Nội.

Đình Đại Phùng nổi bật với kiến trúc gỗ cổ cùng hệ thống chạm khắc mang đậm dấu ấn nghệ thuật dân gian Việt Nam. Tòa đại đình được dựng theo hình chữ “Nhất”, với hệ thống cột cái, cột con và các cấu kiện gỗ được chế tác công phu. Trải qua nhiều thế kỷ cùng những biến động của lịch sử, ngôi đình vẫn lưu giữ được những nét kiến trúc cổ kính, góp phần phản ánh trình độ nghệ thuật và đời sống văn hóa của cư dân xứ Đoài xưa.

Không chỉ là không gian sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng, đình Đại Phùng còn gắn với nhiều dấu mốc lịch sử của địa phương. Theo tư liệu được lưu truyền, đình từng được sử dụng làm nơi cất giữ súng đạn trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ; đồng thời là địa điểm diễn ra Hội nghị Thủy lợi toàn miền Bắc năm 1965, với sự tham dự hoặc ghé thăm của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Những thông tin này cần được đối chiếu với hồ sơ di tích và tư liệu lịch sử trước khi xuất bản.

Năm 2010, đình được tu bổ, tôn tạo nhân dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội. Đến ngày 31/12/2019, đình Đại Phùng được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1954/QĐ-TTg, ghi nhận những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật của di tích.

Đình Đại Phùng là điểm đến của nhiều đoàn đại biểu trong nước và quốc tế đến tham quan, tìm hiểu kiến trúc truyền thống.

Trò chuyện với chúng tôi, ông Tạ Văn Tăng, 80 tuổi, thủ từ đình Đại Phùng, thành viên Tiểu ban quản lý di tích, cho biết đình thờ hai vị Thành hoàng làng. Theo lời kể và tư liệu thờ tự tại địa phương, một vị là thiên thần Tích Lịch Hỏa Quang, được tôn thờ với sự tích giáng trần cứu dân; vị còn lại là nhân thần Vũ Hùng, vị tướng có công dẹp giặc, đem lại bình yên cho đất nước.

“Sau khi dẹp xong giặc, tướng quân Vũ Hùng được nhà vua đưa về Thăng Long rồi qua đời tại đó. Để đền đáp công lao to lớn của người, dân làng Đại Phùng đã lập bàn thờ, tôn ông làm Thành hoàng làng để đời đời nhớ ơn”, ông Tăng kể lại.

“Bảo tàng sống” của nghệ thuật điêu khắc dân gian

Một trong những giá trị nổi bật của đình Đại Phùng là nghệ thuật chạm khắc gỗ với nhiều tác phẩm mang phong cách đặc trưng của thế kỷ XVII. Các mảng chạm không chỉ có giá trị trang trí mà còn gắn kết chặt chẽ với kết cấu kiến trúc, phản ánh thế giới quan, đời sống tinh thần và sinh hoạt thường ngày của người Việt xưa.

Bức chạm “Vinh quy bái tổ” tại đình Đại Phùng.

Trên những cấu kiện như xà, bẩy, đầu dư, các nghệ nhân xưa đã tái hiện một thế giới nghệ thuật phong phú, nơi hình tượng linh vật và cảnh sinh hoạt đời thường cùng hiện diện. Bên cạnh long, ly, quy, phượng là những con vật gần gũi như trâu, mèo, chim, cá, thạch sùng… Các bức chạm còn mô tả nhiều hoạt động của con người, từ lễ hội vui xuân đến đấu vật, chèo thuyền, hát ca trù, múa quạt, uống rượu, chơi cờ, trai gái tình tự hay cảnh tắm tiên bên đầm sen.

Thông qua những đường nét chạm khắc sinh động, các nghệ nhân đã gửi gắm cách nhìn đa chiều về cuộc sống, từ lao động, vui chơi đến tình yêu và những sinh hoạt mang tính cộng đồng. Sự phong phú về đề tài cùng khả năng xử lý hình khối, đường nét đã tạo nên giá trị riêng cho nghệ thuật điêu khắc tại ngôi đình.

Các mảng chạm khắc tinh xảo thể hiện tài nghệ của những người thợ thủ công xưa.

Đáng chú ý, nhiều tác phẩm tại đình mang sắc thái trào lộng, hóm hỉnh. Nét đặc sắc này được người dân địa phương liên hệ với truyền thống “nói trạng” của làng Đại Phùng - một hình thức diễn đạt dân gian giàu tính hài hước, thể hiện khả năng quan sát và cách ứng xử linh hoạt của cộng đồng. Tiếng cười trong các tác phẩm không đơn thuần nhằm mua vui mà còn góp phần phản ánh đời sống xã hội, tâm lý và quan niệm của người xưa.

Chính sự kết hợp giữa giá trị kiến trúc, nghệ thuật tạo hình và chất liệu đời sống đã khiến đình Đại Phùng trở thành một không gian lưu giữ ký ức văn hóa đặc biệt của vùng đất xứ Đoài.

Nhịp cầu kết nối quá khứ và hiện tại

Đình Đại Phùng không chỉ lưu giữ những dấu ấn của quá khứ mà còn là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng, văn hóa của cộng đồng địa phương. Hằng năm, tại đình diễn ra ba kỳ lễ hội gắn với tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng. Theo thông lệ được người dân lưu truyền, ngày 18 tháng Giêng là ngày đản sinh của thánh Vũ Hùng và cũng là dịp hội lớn nhất trong năm; ngày 12 tháng Hai là dịp tưởng nhớ thần Tích Lịch Hỏa Quang, vị thần được thờ chung của tổng Phùng xưa; ngày 18 tháng Mười Một là ngày kỷ niệm ngày hóa của Vũ Hùng.

Vào dịp hội chính tháng Giêng, không gian làng quê trở nên rộn ràng với cờ ngũ sắc, cờ Tổ quốc và các hoạt động nghi lễ truyền thống. Trong những năm tổ chức hội lớn, làng Đại Phùng mời các làng lân cận như Đông Khê, Đồi Khê, Phượng Trì cùng tham gia đoàn rước kiệu. Đoàn rước đi qua các làng, men theo triền đê rồi vòng qua chùa Tam Giáo, tái hiện theo truyền thống địa phương hình ảnh xuất quân dẹp giặc của tướng quân Vũ Hùng.

Lễ hội truyền thống đình Đại Phùng được tổ chức với nhiều nghi lễ và hoạt động văn hóa đặc sắc. Ảnh: Nhân vật cung cấp.

Trong khi các nghi lễ tế tự diễn ra trang nghiêm bên trong đình, sân đình trở thành không gian sinh hoạt cộng đồng sôi nổi với nhiều hoạt động như cờ người, thả chim bồ câu, trưng bày sản vật địa phương và cây cảnh. Những sản phẩm thủ công, trong đó có các hương án gỗ do thợ lành nghề chế tác, cũng góp phần giới thiệu sự khéo léo và truyền thống nghề nghiệp của người dân.

Các hoạt động trong lễ hội không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng mà còn tạo cơ hội để các thế hệ gặp gỡ, giao lưu, cùng thực hành và trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống. Qua đó, tinh thần gắn kết cộng đồng và mong ước về cuộc sống bình an, no đủ tiếp tục được vun đắp.

Tiếp nối mạch ngầm tri thức

Đan Phượng là vùng đất có truyền thống văn hóa và hiếu học. Trong đời sống của người dân Đại Phùng, đình làng không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng mà còn là không gian gắn kết cộng đồng, lưu giữ ký ức về các thế hệ đi trước. Những câu chuyện về Thành hoàng, lịch sử làng và truyền thống gia đình được truyền lại qua lời kể, tư liệu và các sinh hoạt văn hóa, góp phần bồi đắp ý thức về cội nguồn.

Chia sẻ những câu chuyện gắn bó với đình Đại Phùng, ông Tạ Văn Tăng (ảnh trên) cho biết: “Làng Đại Phùng từ xa xưa đến nay con cháu học hành rất tiến bộ. Riêng dòng họ Tạ Đăng của chúng tôi đã có 3 vị đỗ Tiến sĩ được lưu danh tại bia Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Đến nay, số lượng Tiến sĩ, trí thức của làng cũng rất nhiều.”

Theo ông Tăng, việc gìn giữ các tư liệu cổ đóng vai trò quan trọng trong bảo tồn ký ức lịch sử của địa phương. Trong đó, thần phả của Thành hoàng làng là nguồn tư liệu được người dân trân trọng. Ông cho biết người anh họ của mình, cụ Dần, đã cẩn trọng dịch cuốn thần phả từ chữ Nho sang chữ Quốc ngữ, giúp việc tìm hiểu nội dung tư liệu thuận lợi hơn và tạo điều kiện để các thế hệ sau tiếp cận những câu chuyện gắn với lịch sử làng.

Việc bảo tồn những tư liệu như thần phả, cùng các cấu kiện kiến trúc, tác phẩm điêu khắc và hiện vật cổ, góp phần gìn giữ những lớp ký ức văn hóa của cộng đồng. Tuy nhiên, giá trị di sản chỉ có thể được phát huy bền vững khi việc bảo quản tư liệu và hiện vật được thực hiện cẩn trọng, đồng thời tạo điều kiện để người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, tìm hiểu và tiếp nối truyền thống.

Chia sẻ về kỳ vọng đối với người trẻ, ông Tạ Văn Tăng bày tỏ: “Người trẻ trước hết phải tìm hiểu, biết và học hỏi được những giá trị từ ngôi đình. Với con cháu làng Đại Phùng, mong các cháu tiếp nhận được ‘phúc khí’ của Thành hoàng để nâng cao trình độ học tập, công tác. Đồng thời, giữ gìn môi trường sạch sẽ, bảo vệ di vật cổ và có thêm nhiều sáng kiến để phát huy giá trị di sản, giúp ngôi đình ngày càng khang trang, đẹp đẽ hơn.”

Bản thần phả gốc và bản dịch được lưu giữ tại di tích.

Lời gửi gắm ấy cũng thể hiện mong muốn của người dân địa phương trong việc đưa di sản trở thành một phần thiết thực của đời sống hôm nay. Bảo tồn đình làng không chỉ là giữ gìn kiến trúc, hiện vật hay những nghi lễ truyền thống, mà còn là tạo cơ hội để thế hệ trẻ hiểu hơn về lịch sử quê hương, trân trọng những giá trị được trao truyền và chủ động tham gia gìn giữ di sản.

Giữa nhịp sống hiện đại, đình Đại Phùng vẫn là nơi kết nối quá khứ với hiện tại, lưu giữ những dấu ấn của lịch sử và đời sống văn hóa xứ Đoài. Bảo vệ và phát huy giá trị di tích quốc gia đặc biệt này vì thế không chỉ là trách nhiệm đối với một công trình kiến trúc cổ, mà còn là hành trình gìn giữ ký ức cộng đồng, tiếp nối truyền thống hiếu học và trao truyền những giá trị văn hóa cho các thế hệ mai sau.