Hà Nội nâng cao khả năng ứng phó với mưa lớn cực đoan

Tăng năng lực tiêu thoát, kết nối hệ thống

Đến nay, 10 dự án khẩn cấp triển khai giai đoạn 1 đã cơ bản hoàn thành các hạng mục chính, phục vụ tiêu thoát nước khu vực. Trong đó, 5 dự án đã hoàn thành; 4 dự án hoàn thành hạng mục chính, đang hoàn thiện các hạng mục phụ trợ; dự án cải tạo tuyến hạ lưu Kim Ngưu nối sông Tô Lịch với Trạm bơm Yên Sở đang hoàn thành công tác thanh thải.

Công trình khẩn cấp hồ Đồng Bông 2 (phường Đại Mỗ). Ảnh: Phạm Hùng

5 dự án đã hoàn thành gồm: Hồ đầu mối Mễ Trì (hồ Đồng Bông 2); hồ điều hòa Yên Nghĩa 2; dự án cải tạo, nâng công suất một số trạm bơm kết hợp lắp đặt trạm bơm dã chiến và cải tạo, xây dựng tuyến cống, rãnh thoát nước dọc Đại lộ Thăng Long; dự án cải tạo, nâng cấp, xây dựng các hạng mục tiêu thoát nước tại khu vực Resco, Ecohome, Tây Hồ Tây, Đoàn Ngoại giao, Ciputra, Võ Chí Công, Long Biên, Đông Anh, Gia Lâm; dự án bổ sung trạm bơm hồ, bể điều tiết và hệ thống đường ống thoát nước lưu vực Tô Lịch, Tả Nhuệ.

Theo Sở Xây dựng, đến nay các dự án đã được kết nối với hệ thống thoát nước chung, trực tiếp tham gia tiêu thoát nước khu vực. Sở Xây dựng đã chỉ đạo Công ty TNHH MTV Thoát nước Hà Nội phối hợp với các chủ đầu tư để vận hành hệ thống, bảo đảm tiêu thoát nước trong mùa mưa năm 2026.

Hiệu quả bước đầu được ghi nhận ngay trong các đợt mưa đầu mùa. 5 công trình, dự án hoàn thành đã phát huy hiệu quả tại các khu vực như Khu đô thị Tây Hồ Tây, Khu đô thị Nam Thăng Long, Ciputra. Việc kết nối các công trình có ý nghĩa quan trọng với khả năng tiêu thoát nước. Hồ điều hòa cần được kết nối với tuyến dẫn nước và nguồn tiêu; trạm bơm cần có hệ thống thu gom, dẫn nước; các tuyến cống, kênh mương phải tạo thành mạng lưới liên thông.

Tại khu vực Đại lộ Thăng Long, các công trình được triển khai theo hướng này. Hệ thống gồm các trạm bơm Cầu Ngà 1, Cầu Ngà 3, Bắc An Khánh, Đồng Tép, rãnh hình thang Đại lộ Thăng Long và cửa phai Lam Khánh. Nước mưa được thu gom, dẫn theo các tuyến mương về các trạm bơm đầu mối để tiêu thoát.

Trạm bơm Cầu Ngà 1 góp phần tiêu thoát nước. Ảnh: Duy Khánh

Với những công trình còn lại, thành phố yêu cầu đẩy nhanh tiến độ. Dự án hạ lưu Kim Ngưu nối sông Tô Lịch với Trạm bơm Yên Sở và hồ điều hòa Phú Đô hoàn thành trong tháng 8-2026; dự án cải tạo tuyến kênh Thụy Phương hoàn thành trong tháng 9; hồ điều hòa Thụy Phương 2 hoàn thành trước ngày 20-8 và hồ điều hòa Yên Nghĩa 1 hoàn thành trước ngày 25-8.

Cùng với 10 dự án giai đoạn 1, hai công trình khẩn cấp triển khai đợt 2 là hồ điều hòa Chèm và hồ Liên Mạc 1 đang được thực hiện, dự kiến hoàn thành trong quý IV-2026.

Hoàn thiện quy hoạch, tăng khả năng trữ nước

Các công trình đang triển khai tạo thêm năng lực cho hệ thống trước mắt, song khả năng ứng phó lâu dài với mưa lớn cần được tính toán từ quy hoạch. Trong đó, quy hoạch thoát nước và quy hoạch cao độ nền là những nội dung quan trọng để kiểm soát dòng chảy ngay từ đầu.

Theo quy hoạch, hệ thống tiêu thoát nước đô thị Hà Nội được tổ chức theo các vùng tiêu, gắn với các trục tiêu và công trình đầu mối. Việc tiếp tục đầu tư hồ điều hòa, trạm bơm, tuyến cống, kênh mương và các công trình kết nối sẽ tạo khả năng dẫn nước từ khu vực phát sinh về nguồn tiêu.

Hồ Thụy Phương 2 là một công trình theo hướng này. Hồ có diện tích mặt hồ khoảng 14,5ha, dung tích khoảng 0,5 triệu mét khối, trong đó dung tích điều hòa khoảng 0,4 triệu mét khối. Công trình tạo thêm trục tiêu thoát nước thứ cấp ra sông Nhuệ, hỗ trợ điều tiết nước khu vực chợ Liên Mạc và đường trục Tây Thăng Long.

Tại khu vực Yên Nghĩa, hồ điều hòa Yên Nghĩa 1 có dung tích khoảng 0,7 triệu mét khối, dung tích điều hòa khoảng 0,5 triệu mét khối, kết nối với kênh La Khê của trạm bơm Yên Nghĩa để tiêu nước ra sông Đáy. Hồ Yên Nghĩa 2 có dung tích khoảng 0,2 triệu mét khối, dung tích điều hòa khoảng 0,15 triệu mét khối, kết nối với hệ thống kênh để tiêu ra sông Đáy.

Cùng với hồ điều hòa, Hà Nội cần bảo vệ, phục hồi hồ, ao và các không gian chứa nước tự nhiên. Đây là những khu vực có thể giữ nước tại chỗ, làm chậm quá trình tập trung dòng chảy khi mưa lớn.

Kiểm soát cao độ nền cũng cần được thực hiện ngay trong quy hoạch. Theo ông Lê Văn Du, Trưởng phòng Quản lý hạ tầng cấp thoát nước, Sở Xây dựng Hà Nội, khi mưa vượt khả năng của hệ thống thoát nước, cao độ nền được kiểm soát hợp lý sẽ giúp định hướng dòng chảy về sông, hồ điều hòa và các nguồn tiêu, hạn chế phát sinh điểm ngập tại khu dân cư và những khu vực quan trọng.

Từ yêu cầu này, việc phát triển đô thị cần gắn với khả năng giữ và thấm nước. Hà Nội đang nghiên cứu mô hình “thành phố bọt biển”, kết hợp hạ tầng thoát nước với cây xanh, mặt nước và các bề mặt có khả năng thấm nước.

Theo GS.TS Nguyễn Việt Anh, mô hình này cần kết hợp giữa “xanh lá”, “xanh lam” và “xám”. Trong đó, hạ tầng “xám” gồm cống, kênh mương, trạm bơm và các công trình đầu mối; “xanh lá”, “xanh lam” là cây xanh, mặt nước và các không gian giữ, thấm nước.

Tăng diện tích cây xanh, bề mặt thấm nước, bố trí bể chứa nước mưa ngầm, hồ điều hòa và các vùng trữ nước tạm thời vì vậy cần được tính toán cùng với hệ thống thoát nước. Với các khu đô thị mới, cao độ nền, hạ tầng thoát nước, cây xanh, mặt nước và khả năng kết nối với hệ thống chung cần được kiểm soát ngay từ khâu quy hoạch, đầu tư xây dựng.

Chủ động điều hành bằng dữ liệu

Cùng với đầu tư hạ tầng, ứng dụng dữ liệu đang được Hà Nội đẩy mạnh để nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống thoát nước. Công ty TNHH MTV Thoát nước Hà Nội hiện có gần 100 điểm lắp đặt cảm biến mực nước cùng hệ thống camera giám sát tình trạng ngập. Thành phố đang triển khai đề án lắp đặt khoảng 200-300 cảm biến mực nước, camera và thiết bị đo lưu lượng dòng chảy, phục vụ giám sát tình trạng ngập theo thời gian thực.

Hồ điều hoà Phú Đô. Ảnh: Phạm Hùng

Dữ liệu mưa, mực nước, lưu lượng và tình trạng ngập giúp cơ quan quản lý xây dựng các kịch bản ứng phó theo từng khu vực. Khi có dự báo mưa lớn, việc điều tiết hồ, vận hành trạm bơm và bố trí lực lượng có thể được chuẩn bị sớm.

Đối với hồ điều hòa, dữ liệu dự báo cũng phục vụ tính toán dung tích đón nước. Trước mưa, mực nước có thể được hạ để tạo dung tích; trong mưa, điều tiết phù hợp; sau mưa tiếp tục tạo dung tích cho những trận mưa tiếp theo.

Với mục tiêu đặt ra là mùa mưa năm 2027 khắc phục toàn bộ tình trạng ngập úng cục bộ trên địa bàn, lãnh đạo thành phố đã yêu cầu các đơn vị chức năng tiếp tục rà soát những điểm ngập úng cục bộ còn tồn tại để xây dựng phương án xử lý triệt để. Từ công trình đầu mối, hồ điều hòa, tuyến cống, kênh mương đến cao độ nền, không gian chứa nước và dữ liệu điều hành, các giải pháp cần được kết nối trong một hệ thống thống nhất để nâng cao khả năng ứng phó với những trận mưa lớn, cực đoan.