Hạ tầng đô thị trước bài toán thiếu dự án đủ sức hút vốn tư nhân

Phát biểu tại Diễn đàn Phát triển bền vững đô thị Việt Nam 2026 ngày 6/11, bà Mariam J. Sherman, Giám đốc quốc gia Ngân hàng Thế giới (World Bank) tại Việt Nam, Campuchia và Lào, cho rằng Việt Nam cần đa dạng hóa nguồn lực tài chính để đáp ứng nhu cầu phát triển hạ tầng trong giai đoạn tới.

Theo bà, đầu tư công tiếp tục giữ vai trò quan trọng, song nguồn lực Nhà nước khó có thể đáp ứng toàn bộ nhu cầu. Đề cập đến những khó khăn trong thu hút vốn tư nhân, bà Sherman nhận định: "Chúng ta thấy là nhu cầu thì lớn như vậy, nhưng các nguồn chúng ta thấy vẫn còn chưa được nhiều, vẫn còn rất ít dự án mang tính sẵn sàng để thu hút được sự đầu tư của các nhà đầu tư tiêu chuẩn".

Theo phân tích được Ngân hàng Thế giới công bố tháng 4/2026, nhu cầu đầu tư cơ sở hạ tầng của Việt Nam ước khoảng 30 tỷ USD mỗi năm. Đây là nhu cầu hạ tầng của cả nước, không chỉ riêng khu vực đô thị.

Những thông tin này cho thấy khoảng cách giữa nhu cầu đầu tư và khả năng huy động vốn cho từng dự án. Để thu hút được dòng vốn tư nhân, ngoài việc xác định nhu cầu xây dựng hạ tầng, các dự án còn phải có phương án đầu tư và tài chính đủ khả thi.

Một trong những giải pháp được bà Sherman đề cập là phân loại các công trình hạ tầng theo khả năng tạo nguồn thu, từ đó lựa chọn hình thức huy động vốn phù hợp.

Đối với những dự án thiết yếu nhưng khó tạo doanh thu trực tiếp như phòng chống ngập lụt và hệ thống thoát nước, ngân sách Nhà nước cùng các nguồn tài chính ưu đãi vẫn cần giữ vai trò chủ đạo.

Ngược lại, những dự án có khả năng tạo dòng tiền như cấp nước, xử lý chất thải và một số công trình giao thông có thể thu hút vốn tư nhân thông qua hình thức hợp tác công tư (PPP).

Theo đại diện Ngân hàng Thế giới, việc lập kế hoạch đầu tư hiệu quả sẽ giúp các địa phương xác định thứ tự ưu tiên, cân đối nhu cầu đầu tư với ngân sách và năng lực vay nợ, qua đó lựa chọn các dự án phù hợp.

Bên cạnh PPP, bà Sherman đề cập việc sử dụng vốn công làm vốn mồi để thu hút thêm nguồn đầu tư tư nhân thông qua cơ chế tài chính hỗn hợp (blended financing).

Phương thức này cho phép kết hợp nhiều nguồn tài chính trong cùng một dự án, với mục tiêu cải thiện khả năng huy động vốn và phân bổ rủi ro. Tuy nhiên, việc áp dụng còn phụ thuộc vào đặc điểm, khả năng tạo doanh thu và cấu trúc tài chính của từng công trình.

Một hướng huy động nguồn lực khác được bà Sherman đề cập là đề xuất thành lập Quỹ Đầu tư Hạ tầng Việt Nam (VIIF), nhằm kết nối nguồn vốn dài hạn từ các định chế tài chính và khu vực tư nhân cho phát triển hạ tầng.

Bà Mariam J. Sherman, Giám đốc quốc gia Ngân hàng Thế giới (World Bank) tại Việt Nam, Campuchia và Lào phát biểu tại sự kiện. Ảnh: Trần Trọng/Mekong ASEAN.

Trước đó, tại cuộc làm việc ngày 21/10/2026 giữa Ngân hàng Thế giới, Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC), Vietcombank và các đối tác, SCIC cũng đã thông tin về đề xuất thành lập quỹ này nhằm đa dạng hóa nguồn tài trợ và thu hút vốn đầu tư tư nhân dài hạn.

Theo định hướng nghiên cứu, VIIF có thể bổ sung các công cụ đầu tư, đồng đầu tư và hỗ trợ huy động vốn cho dự án hạ tầng. Tuy nhiên, đây vẫn là đề xuất đang được nghiên cứu, chưa phải quỹ đã thành lập và đi vào hoạt động.

Như vậy, bên cạnh việc tìm kiếm thêm nguồn vốn, vấn đề còn nằm ở khả năng lựa chọn và chuẩn bị những dự án có điều kiện tài chính phù hợp để thu hút nhà đầu tư.

Quy hoạch phải gắn với kế hoạch đầu tư và hiệu quả dự án

Ở góc độ quản lý phát triển đô thị, ông Trần Quốc Thái, Cục trưởng Cục Phát triển đô thị, Bộ Xây dựng cho rằng, để hiện thực hóa các định hướng phát triển, cần chuyển mạnh từ chiến lược sang hành động, gắn kết chặt chẽ quy hoạch với chương trình phát triển đô thị và kế hoạch đầu tư.

Theo ông, quá trình triển khai phải xác định rõ mục tiêu, nguồn lực, trách nhiệm và lộ trình thực hiện; đồng thời tăng cường phân cấp, phân quyền, nâng cao năng lực thực thi và chuyển dần sang phương thức quản trị dựa trên kết quả, dữ liệu.

Ông Thái cũng đề cập yêu cầu phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng, tái thiết, chỉnh trang đô thị và khai thác hiệu quả quỹ đất, không gian hiện hữu, trên cơ sở kết nối đồng bộ hệ thống giao thông, logistics và hạ tầng số.

Những định hướng này đặt ra yêu cầu cụ thể hóa quy hoạch thành các chương trình và dự án đầu tư có nguồn lực, tiến độ thực hiện rõ ràng. Đây là cơ sở để các địa phương xác định danh mục công trình ưu tiên, thay vì chỉ dừng ở việc xác lập không gian phát triển.

Thực tế, công tác chuẩn bị dự án cũng đang được đặt ra trong quá trình hợp tác giữa Việt Nam với các tổ chức tài chính quốc tế.

Ông Trần Quốc Thái, Cục trưởng Cục Phát triển đô thị, Bộ Xây dựng. Ảnh: Trần Trọng/Mekong ASEAN.

Theo thông tin Bộ Tài chính công bố ngày 2/10/2026, tại cuộc làm việc với Ngân hàng Thế giới về Khung đối tác quốc gia giai đoạn 2027 - 2032, cơ quan này đặt mục tiêu rút ngắn thời gian chuẩn bị dự án xuống còn 12 - 16 tháng, tiệm cận mặt bằng chung của các nước trong khu vực, đồng thời bảo đảm tiến độ và hiệu quả sử dụng vốn.

Bộ Tài chính cũng đề nghị các Bộ, ngành, địa phương chủ động xác định nhu cầu, xây dựng hồ sơ dự án, làm rõ kết quả đầu ra và tập trung nguồn lực cho những dự án trọng điểm, tránh đầu tư dàn trải.

Đây là định hướng trong khuôn khổ hợp tác với Ngân hàng Thế giới, không phải thời hạn chuẩn bị áp dụng chung cho mọi dự án PPP. Tuy nhiên, nội dung này cho thấy yêu cầu nâng cao chất lượng và tiến độ chuẩn bị dự án đã được đặt ra ở cấp quản lý.

Bên cạnh việc chuẩn bị dự án, hiệu quả sử dụng vốn và khả năng duy trì công trình sau đầu tư cũng là vấn đề được TS. Nguyễn Tường Văn, Thứ trưởng Bộ Xây dựng đề cập tại diễn đàn.

Theo Thứ trưởng, phát triển đô thị cần đa dạng hóa các nguồn lực đầu tư, phát huy hợp tác công tư, tài chính xanh và các cơ chế khai thác giá trị gia tăng từ đất đai, hạ tầng.

Ông đồng thời lưu ý: “Phải coi trọng hiệu quả kinh tế xã hội, chi phí vận hành và khả năng duy trì lâu dài của các dự án, tránh đầu tư dàn trải, phong trào hoặc ứng dụng công nghệ không xuất phát từ nhu cầu thực tiễn”.

TS. Nguyễn Tường Văn, Thứ trưởng Bộ Xây dựng phát biểu tại sự kiện. Ảnh: Trần Trọng/Mekong ASEAN

Yêu cầu này đặt việc đánh giá dự án trong cả quá trình đầu tư và vận hành, thay vì chỉ xem xét khả năng bố trí vốn để xây dựng công trình.

Đối với các dự án có sự tham gia của khu vực tư nhân, chi phí vận hành, thời gian thu hồi vốn và cơ chế phân chia rủi ro còn là những yếu tố cần được làm rõ khi xây dựng phương án tài chính.

Từ những vấn đề được đặt ra tại diễn đàn, bài toán huy động vốn cho hạ tầng đô thị không chỉ nằm ở việc tìm kiếm thêm các nguồn tài trợ. Khả năng thu hút nhà đầu tư còn phụ thuộc vào chất lượng chuẩn bị dự án, sự gắn kết giữa quy hoạch với kế hoạch đầu tư, cũng như hiệu quả kinh tế và khả năng vận hành lâu dài của từng công trình.