Hạ tầng lớn cần tư duy quản trị rủi ro mới

Hạ tầng lớn trước bài toán chuyển giao rủi ro - Ảnh: HNM

Rủi ro tăng theo quy mô dự án

Các dự án hạ tầng quy mô lớn đang đặt ra yêu cầu ngày càng cao về quản trị rủi ro, khi chỉ một sự cố tại một khâu có thể kéo theo hệ lụy về chi phí, tiến độ, chất lượng và khả năng khai thác toàn bộ công trình.

Ông Đàm Đức Biên, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế Quản lý đầu tư xây dựng (Bộ Xây dựng) cho biết, các dự án cao tốc, đường sắt tốc độ cao, sân bay, cảng biển, năng lượng... thường có quy mô lớn, kỹ thuật phức tạp, nhiều gói thầu, nhiều nhà thầu và sự liên kết chặt chẽ giữa các hạng mục.

Theo ông Biên, quy mô dự án càng lớn thì rủi ro không chỉ gia tăng về mức độ mà còn thay đổi về tính chất. Một sự cố tại một khâu có thể tạo hiệu ứng dây chuyền đối với chi phí, tiến độ, chất lượng, thậm chí ảnh hưởng đến khả năng khai thác của cả hệ thống và các gói thầu khác.

“Với các dự án quy mô lớn, yêu cầu đặt ra không chỉ là phòng ngừa sự cố, mà còn phải có cơ chế chuyển giao và quản trị rủi ro phù hợp, trong đó bảo hiểm là một công cụ quan trọng”, ông Biên chia sẻ.

Thực tế triển khai các dự án hạ tầng giao thông cũng cho thấy bảo hiểm đang được các ban quản lý dự án quan tâm ngay từ giai đoạn chuẩn bị.

Ông Nguyễn Văn Diệp, Trưởng phòng Thể chế hợp đồng, Ban Quản lý dự án đường sắt (Bộ Xây dựng) cho biết, trong quá trình thực hiện, đơn vị đặc biệt quan tâm đến vấn đề bảo hiểm, trước hết nhằm tuân thủ quy định pháp luật đối với những công trình có nguy cơ xảy ra sự cố. Tuy nhiên, mức độ quan tâm được xác định tùy thuộc tính chất thực tế của từng công trình.

“Chúng tôi đã hướng tới việc thuê một đơn vị tư vấn bảo hiểm để nghiên cứu chương trình cụ thể, mang tính tổng thể cho toàn bộ dự án”, ông Diệp nói.

Theo ông Diệp, khi quản lý và sử dụng nguồn vốn đầu tư công, mục tiêu phải hướng tới tính cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế. Vì vậy, cần thiết kế một chương trình bảo hiểm có khả năng bao phủ toàn bộ dự án, qua đó khi sự cố xảy ra có thể khắc phục thiệt hại tốt nhất.

Đơn vị tư vấn cũng sẽ cung cấp thông tin về các tổ chức tư vấn trên thị trường, giúp chủ đầu tư lựa chọn những đơn vị có đủ năng lực và kinh nghiệm để triển khai các dự án hạ tầng phù hợp.

Tại Ban Quản lý dự án (QLDA) Thăng Long (Bộ Xây dựng), vấn đề nhận diện rủi ro cũng được đặt ra từ sớm. Ông Lê Văn Bình, Phòng Khoa học Công nghệ, Ban QLDA Thăng Long, cho biết qua thực tiễn quản lý và triển khai các dự án hạ tầng giao thông, Ban luôn xác định rõ những nhóm rủi ro mà chủ đầu tư cần quan tâm, trong đó có rủi ro về tiến độ do chậm bàn giao mặt bằng, chậm huy động nguồn lực, thiếu vật liệu hoặc chậm xử lý các thủ tục liên quan.

Đáng chú ý là rủi ro về chi phí, khi phát sinh khối lượng, biến động giá vật liệu, kéo dài thời gian thực hiện hoặc xuất hiện những điều kiện bất lợi ngoài dự kiến.

Ông Bình dẫn chứng, giá xăng dầu tăng cao thời gian qua đã ảnh hưởng lớn đến chi phí máy móc thi công dự án, trở thành một trong những rủi ro doanh nghiệp phải cân nhắc.

“Không chờ rủi ro xảy ra mới xử lý mà phải nhận diện, đánh giá và kiểm soát rủi ro ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án và trong toàn bộ quá trình thực hiện”, ông Bình nhấn mạnh.

Theo đó, việc tìm đến doanh nghiệp bảo hiểm để được tư vấn và chia sẻ các phương án phòng ngừa là một phần trong cách tiếp cận này.

Chuyển từ mua bảo hiểm sang quản trị rủi ro

Theo ông Lê Hoài Nam, Tổng giám đốc Công ty CP Tái bảo hiểm Alpha (Alphare), bức tranh rủi ro của các dự án hạ tầng Việt Nam ngày càng phức tạp, trong khi không phải tất cả rủi ro đều được nhận diện đúng mức.

Một nhóm rủi ro đáng chú ý là thiên tai. Nhiều công trình chịu thiệt hại nặng khi vừa hoàn thành hoặc đang thi công, cho thấy rủi ro thiên tai không chỉ xuất hiện trong giai đoạn vận hành mà hiện diện ngay từ khi dự án khởi công.

Tuy nhiên, theo ông Nam, từ góc độ bảo hiểm, nhiều chủ đầu tư dù lo ngại thiên tai nhưng chưa lượng hóa được mức tổn thất tối đa có thể xảy ra. Đây là khoảng trống đáng lưu ý trong quản trị rủi ro.

Qua kinh nghiệm làm việc với các dự án hạ tầng, Alphare ghi nhận 5 nhóm rủi ro được chủ đầu tư lo lắng nhất, theo thứ tự: chậm tiến độ; phát sinh chi phí ngoài dự toán; thiên tai, thời tiết cực đoan; trách nhiệm với bên thứ ba; lỗi kỹ thuật, khuyết tật tiềm ẩn.

Trong đó, chậm tiến độ là rủi ro được quan tâm nhất. Đối với các công trình đường bộ, trong quá trình thi công còn có khả năng phát sinh tổn thất đối với bên thứ ba.

Ông Nam cho rằng, một số rủi ro có thể được chuyển giao cho doanh nghiệp bảo hiểm thông qua thiết kế chương trình bảo hiểm phù hợp, chẳng hạn bảo hiểm thiên tai. Tuy nhiên, biến động chi phí hiện vẫn là vấn đề khó chuyển giao hoàn toàn.

Đối với trách nhiệm an toàn và trách nhiệm với bên thứ ba, bảo hiểm có thể hỗ trợ đáng kể. Chẳng hạn, các dự án phải giải phóng mặt bằng, đền bù cho hàng nghìn hộ dân có thể xem xét bảo hiểm trách nhiệm bên thứ ba nhằm giảm áp lực tài chính và thời gian xử lý khi phát sinh tổn thất.

Bà Bùi Thị Thanh Xuân, Phó Tổng giám đốc Tổng công ty CP Bảo hiểm Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam (VBI) cho biết, nhiều dự án đã mua bảo hiểm nhưng phạm vi bảo hiểm vẫn chưa đầy đủ.

Theo bà Xuân, đưa doanh nghiệp bảo hiểm tham gia ngay từ đầu sẽ giúp các bên nghiên cứu kỹ hơn giải pháp quản trị, đồng thời lường trước những khoản chi phí có khả năng phát sinh. Qua đó, chủ đầu tư có thể chủ động hơn trước nguy cơ chi phí dự án gia tăng hoặc các vấn đề phát sinh ảnh hưởng tiến độ.

Ông Đàm Đức Biên cho rằng, trước những thiệt hại có thể xảy ra trong quá trình thi công, chủ đầu tư phải chủ động phòng ngừa rủi ro, trong đó cần xác định rõ trách nhiệm của các bên thông qua hợp đồng.

Tuy nhiên, rủi ro trong đầu tư xây dựng rất phức tạp và đa dạng. Có những rủi ro không thể tránh hoặc lường trước, xuất phát từ các yếu tố khách quan. Vì vậy, cần có công cụ chuyển giao rủi ro cho doanh nghiệp bảo hiểm, bảo đảm chủ đầu tư có đủ nguồn lực khắc phục và xử lý hậu quả khi sự cố xảy ra.

Đáng chú ý, pháp luật đã tạo cơ sở để chủ đầu tư thực hiện việc này khi chi phí mua bảo hiểm được tính trong tổng mức đầu tư của dự án. Đây là điều kiện thuận lợi để chủ đầu tư tính toán nội dung, phạm vi bảo hiểm phù hợp.

Ở phía doanh nghiệp bảo hiểm, bà Xuân cho rằng, cần minh bạch thông tin với chủ đầu tư để cùng quản trị rủi ro. Bản thân doanh nghiệp bảo hiểm cũng phải nâng cao năng lực, đầu tư vào đội ngũ chuyên gia, thay vì cạnh tranh chủ yếu bằng phí, mà cần cạnh tranh bằng chất lượng dịch vụ và khả năng đồng hành.

“Khi cả ba bên, từ chủ đầu tư, nhà thầu và bảo hiểm cùng thay đổi tư duy, Nghị định 220 sẽ giúp nâng cao chất lượng quản trị rủi ro, hiệu quả của dự án cũng như hiệu quả hoạt động của các bên”, bà Xuân nhận định.