Hải Lăng, miền khát vọng

Hải Lăng trước kia là danh xưng một huyện, sau khi sáp nhập tỉnh, xã Hải Lăng mới được thành lập bao gồm các xã cũ: Hải Phú, Hải Lâm và Hải Thượng; còn xã Nam Hải Lăng được hình thành trên cơ sở sáp nhập các xã cũ: Hải Sơn, Hải Phong và Hải Chánh.

Phải nói đặc sản văn hóa số một trong văn học dân gian xứ này là bài ca Con gà Kẻ Diên, một tác phẩm văn chương truyền miệng có mặt trong nhiều công trình danh giá của các nhà nghiên cứu. Bài ca cũng nói về mùa xuân. Tháng Giêng, tháng Hai… vì quá khó khăn phải đi vay mà mua con gà mái ở chợ Kẻ Diên để mong sinh lợi. Nhưng rồi gặp vận hạn nên mất sạch đàn gà con.

Khó khăn là thế nhưng bài ca kết thúc bằng hai câu bất hủ: “Đừng than phận khó ai ơi/Còn da lông mọc, còn chồi nảy cây”. Trong những năm khói lửa trước năm 1975, khi tham dự hội thảo quốc tế tại châu Âu, nhà thơ Chế Lan Viên đã trân trọng vinh danh bài Con gà Kẻ Diên như một biểu tượng của phẩm giá con người Quảng Trị-Việt Nam, chứa đựng một tinh thần lạc quan ngay trong những thử thách ngặt nghèo nhất.

Ông còn ví con gà Kẻ Diên như con phượng hoàng lửa phổ biến trong huyền thoại của nhiều nước phương Tây, dù chết, dù bị thiêu trụi vẫn tái sinh, bất diệt như niềm tin đất Việt, vẫn đâm chồi nảy lộc, tạo dựng màu xanh và mùa xuân từ chính tấm lòng mình, từ khát vọng nồng cháy, từ niềm tin sắt đá về khả năng cải hóa cuộc đời này.

Đường xuân Hải Lăng - Ảnh: P.X.D

Hải Lăng còn được xem là vựa lúa Quảng Trị với những cánh đồng phóng khoáng, với những sản vật nông nghiệp quen thuộc của văn minh lúa nước. Bốn bề là những chân ruộng nối tiếp tận chân trời thoáng đạt, những đàn vịt nhởn nhơ vô sự, ung dung bơi lội thỏa thuê, bỏ qua những ràng buộc vướng víu bàn chân. Hình như bên cạnh sự khắc nghiệt của gió cát thì vùng đất này vẫn nhận được nhiều ân từ của đất trời.

Tạo hóa đã ban tặng cho nơi đây đủ núi, rừng, sông, biển và những cánh đồng rộng lớn, trải dài theo cả bốn hướng, xen lẫn với làng mạc quá đỗi nên thơ, gợi nên nhiều cảm xúc. Đó không chỉ là cảm giác của những người lần đầu trải nghiệm với vùng quê này mà cả với những người gốc gác Hải Lăng. Từ cây đa, đồng ruộng đến xóm làng, cứ thế đã trở thành những neo đậu cho tâm hồn người có nơi nương tựa.

Nhưng Hải Lăng còn có sông Ô Lâu. Đây là con sông đắp bồi phù sa cho những cánh đồng nuôi sống con người, tạo lập nên những xóm làng thân thương như máu thịt trong mỗi đời người. Đoạn sông này tên gọi Ô Giang, một nhánh sông Ô Lâu đầy ắp huyền thoại nên có nhà thơ gọi đó là dòng sông tình sử. Dòng sông này đã chảy không biết qua bao nhiêu năm tháng, chứng kiến rất nhiều cuộc đời chìm nổi và cả những mối tình đã đi vào câu ca nổi tiếng gắn liền với cây đa, bến cũ (hay dân gian còn gọi là cây da, bến cộ).

“Trăm năm dầu lỗi hẹn hò/Cây da bến cộ, con đò khác đưa…”, kể lại chuyện tình của chàng nho sinh xứ Nghệ vào kinh ứng thí, tình cờ gặp cô lái đò. Họ thương nhau, hò hẹn rồi câu chuyện không thành để lại câu ca da diết, mênh mang trên dòng sông tình sử. Chuyện cũ đã đi vào huyền thoại, ca dao nhưng cảnh vật, tên đất, tên làng vẫn còn như một minh chứng cho những tấm lòng sắt son thề non hẹn biển.

Một góc xã Hải Lăng - Ảnh: P.X.D

Nếu bên kia sông Ô Lâu thuộc đất Huế có làng cổ Phước Tích nổi tiếng thì bên này sông thuộc tỉnh Quảng Trị có làng Hội Kỳ cũng được nhiều người biết đến, chủ yếu với kiến trúc nhà rường độc đáo. Làng quê Hội Kỳ nên thơ với những ngôi nhà mái thấp, với kiến trúc nhà gỗ lợp ngói được lưu giữ từ đời này qua đời khác.

Tham quan nhà cổ, ta sẽ biết rõ hơn kiến trúc và nội thất của tổ ấm mà cha ông đã nghiền ngẫm sáng tạo nên, hiểu thêm thế nào là rường cột, kết cấu ràng buộc nhau trong một ngôi nhà gỗ, cảm phục bàn tay tài hoa, khéo léo và cả tâm hồn của người xưa gởi gắm vào kiến trúc của một ngôi nhà. Những ngôi nhà cổ Hội Kỳ mang vẻ cổ kính, gợi lên những giá trị vững bền được đắp bồi từ quá khứ. Hiểu được tâm nguyện của cha ông, con cháu đời sau đã giữ gìn, tu bổ những di sản kiến trúc quý giá của tổ tiên, làm nên giá trị văn hóa vật thể trong thời buổi bây giờ, một công việc đòi hỏi tâm huyết, tiền bạc và công sức.

Đặc biệt, những người già vẫn cứ nặng lòng với những gì tiền nhân để lại, cho dù hôm nay, cuộc sống văn minh đã làm thay đổi nhiều diện mạo làng quê. Gặp những bậc cao niên làng Hội Kỳ, nay thuộc xã Nam Hải Lăng, dù tuổi đã gần đất xa trời, họ vẫn cứ thao thức với việc bảo tồn nhà cổ làng quê. Theo họ, đó chính là hồn vía của ngôi làng.

Mùa xuân lại về với Hải Lăng theo quy luật vĩnh hằng của tạo hóa. Nói đến hồn vía làng quê thì không thể không nhắc đến các ngôi đình và những gì dưới mái đình làng. Vẫn đất ấy, người ấy, có điều gì khác xưa khi cuộc sống không ngừng biến chuyển? Quả thật có rất nhiều điều đã khác xưa. Nhưng có những điều dường như không hề thay đổi. Những cánh cò phân vân trên đồng ruộng chiều tà mà dấu chân lấm bùn đã đi vào ca dao của những người nhà nông một nắng hai sương; những chân ruộng tưởng như thảnh thơi kỳ thực đang nóng lòng, hối hả đợi vụ mùa sắp tới; những làng quê với bến nước sân đình đang ẩn chứa thẳm sâu những gì tinh túy nhất của đất trời và con người từ bao đời nay vẫn thế.

Bình lặng và hiền hòa nhưng mảnh đất này đã kết tinh nên nhiều giá trị văn hóa có ý nghĩa quan trọng, nuôi dưỡng nhiều con người trở thành nhân vật lịch sử văn hóa của quê hương, đất nước. Cứ thế, vùng quê văn vật hiền hòa này vẫn cứ lắng sâu thi vị, rút ruột mình mà dâng hiến.

Phạm Xuân Dũng