Hải quan: Tạo thuận lợi thương mại, giữ đà tăng thu ngân sách
Mặc dù thu ngân sách từ hoạt động xuất nhập khẩu 7 tháng của năm 2026, tăng 18,6%, nhưng Cục Hải quan cũng cảnh báo kim ngạch hàng hóa chịu thuế giảm tốc trong tháng 7. Trước áp lực này, ngành Hải quan đẩy mạnh tạo thuận lợi thương mại, đồng hành cùng doanh nghiệp để nuôi dưỡng nguồn thu bền vững.
Thách thức nguồn thu từ các mặt hàng chịu thuế
Theo đánh giá của Cục Hải quan, từ đầu năm 2026 đến nay, hoạt động xuất nhập khẩu tiếp tục là điểm sáng của nền kinh tế, tạo nền tảng quan trọng cho tăng trưởng thu ngân sách nhà nước. Thống kê đến hết tháng 7, toàn ngành Hải quan đã thu ngân sách đạt 311.662 tỷ đồng từ hoạt động xuất nhập khẩu, đạt 69,1% dự toán Quốc hội giao và tăng 18,6% so với cùng kỳ năm 2025.
Động lực chính đến từ sự phục hồi của hoạt động thương mại. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của cả nước đạt 659,48 tỷ USD, tăng 28,2%; trong đó nhập khẩu đạt 340,05 tỷ USD, tăng 34,8%. Riêng kim ngạch hàng hóa chịu thuế đạt 112,69 tỷ USD, tăng 23,4%, tạo nguồn thu quan trọng cho ngân sách.
Cán bộ hải quan vận hành máy soi container thông quan hàng hoá cho doanh nghiệp. Ảnh: CTV
Trong cơ cấu nguồn thu, nhóm nguyên liệu, máy móc, thiết bị và phụ tùng phục vụ sản xuất tiếp tục giữ vai trò chủ lực. Các mặt hàng như hóa chất, chất dẻo, sắt thép, nguyên phụ liệu dệt may, linh kiện điện tử, linh kiện ô tô và máy móc thiết bị đạt gần 59,8 tỷ USD, chiếm hơn 55% tổng kim ngạch nhập khẩu chịu thuế, góp phần tăng thu ngân sách khoảng 23.850 tỷ đồng.
Ngoài ra, lượng ô tô nguyên chiếc nhập khẩu tăng mạnh, đóng góp thêm khoảng 6.200 tỷ đồng cho ngân sách. Một số nhóm hàng như đá quý, kim loại quý, phân bón và dầu thô xuất khẩu cũng mang lại nguồn thu đáng kể.
Tuy nhiên, theo đánh giá của Cục Hải quan, kết quả tích cực 7 tháng của năm không đồng nghĩa với việc nhiệm vụ thu ngân sách những tháng cuối năm sẽ thuận lợi.
Thực tế, ngay trong tháng 7, kim ngạch xuất nhập khẩu chịu thuế chỉ đạt 17,04 tỷ USD, giảm 2,7% so với tháng trước; riêng kim ngạch nhập khẩu chịu thuế giảm 3,1%. Điều này khiến số thu ngân sách trong tháng chỉ đạt 44.193 tỷ đồng, giảm 11,2%; mức thu bình quân mỗi ngày cũng giảm gần 15% so với bình quân 6 tháng đầu năm.
Theo đại diện Ban Nghiệp vụ thuế hải quan, sau giai đoạn tăng trưởng mạnh, nhiều nhóm hàng có đóng góp lớn cho ngân sách như ô tô nguyên chiếc, máy móc, thiết bị và nguyên liệu phục vụ sản xuất đã xuất hiện dấu hiệu giảm tốc. Đây là tín hiệu cho thấy áp lực đối với nhiệm vụ thu ngân sách sẽ lớn hơn trong những tháng cuối năm.
Thúc đẩy xuất khẩu, tạo động lực tăng trưởng
Chiều 13/8, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc chủ trì hội nghị rà soát các biện pháp thúc đẩy xuất khẩu và kiểm soát nhập siêu. Phó Thủ tướng nhấn mạnh, tăng trưởng xuất khẩu tiếp tục là một trong những giải pháp quan trọng để duy trì đà tăng trưởng kinh tế, đồng thời góp phần giảm áp lực nhập siêu. Chính phủ sẽ tiếp tục làm việc với các doanh nghiệp xuất khẩu lớn nhằm đánh giá khả năng mở rộng thị trường, gia tăng đơn hàng và xác định rõ mức đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng.
Nhiều nhóm hàng tạo nguồn thu lớn như dầu thô, khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG), hóa chất, điện thoại và linh kiện, đá quý và kim loại quý đều ghi nhận xu hướng giảm kim ngạch nhập khẩu. Cùng với đó, giá dầu thế giới hạ nhiệt và chi phí logistics giảm cũng khiến dư địa tăng thu từ hoạt động nhập khẩu không còn lớn như giai đoạn đầu năm.
Đánh giá này càng có cơ sở khi môi trường thương mại quốc tế đang phát sinh thêm nhiều yếu tố khó dự liệu.
Trao đổi với phóng viên, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng - chuyên gia kinh tế và thương mại quốc tế, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế (Đại học Kinh tế Quốc dân) cho rằng, thách thức từ thị trường thế giới khi xung đột vũ trang ở nhiều khu vực sẽ tác động mạnh đến Việt Nam. Đặc biệt là việc Hoa Kỳ áp dụng mức thuế bổ sung 12,5% đối với hàng hóa Việt Nam từ cuối tháng 7/2026 sẽ tạo sức ép không nhỏ lên nhiều ngành xuất khẩu chủ lực. Khi doanh nghiệp phải điều chỉnh thị trường, đơn hàng và kế hoạch sản xuất, nhu cầu nhập khẩu nguyên liệu, máy móc cũng có thể bị ảnh hưởng, qua đó tác động đến nguồn thu của ngành Hải quan trong thời gian tới.
Đồng hành cùng doanh nghiệp để nuôi dưỡng nguồn thu
Trước những thách thức trên, Cục Hải quan xác định nhiệm vụ trọng tâm từ nay đến cuối năm là vừa bảo đảm thu đúng, thu đủ, vừa tiếp tục tạo thuận lợi tối đa cho hoạt động xuất nhập khẩu nhằm nuôi dưỡng nguồn thu bền vững.
Theo đó, toàn ngành sẽ bám sát diễn biến thương mại quốc tế và tình hình hoạt động của doanh nghiệp để dự báo sát nguồn thu; đồng thời tăng cường kiểm soát trị giá, mã số, xuất xứ hàng hóa, quản lý nợ thuế, kiểm tra sau thông quan và xử lý kịp thời các hành vi gian lận thương mại, chuyển giá, trốn thuế.
Trên thực tế công tác chống thất thu, đặc biệt là kiểm tra sau thông quan đã được ngành Hải quan triển khai có hiệu quả tích cực. Thống kê đến hết tháng 7/2026, toàn ngành đã ban hành 919 quyết định và hoàn thành 715 cuộc kiểm tra. Đáng chú ý, tổng số tiền ấn định thuế và xử phạt đạt 4.285,8 tỷ đồng, tương đương 107% chỉ tiêu được giao cả năm 2026. Riêng số tiền đã thực thu vào ngân sách nhà nước đạt 2.932,1 tỷ đồng, bằng khoảng 73% mục tiêu thu 4.000 tỷ đồng của năm.
Đồng thời, với công tác quản lý thu, Cục Hải quan tiếp tục đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số, xây dựng Hải quan số, Hải quan thông minh; mở rộng mô hình thông quan tập trung, nâng cao hiệu quả Hệ thống một cửa quốc gia và các hệ thống quản lý nghiệp vụ nhằm rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.
Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Văn Thọ yêu cầu các đơn vị triển khai đồng bộ các giải pháp tạo thuận lợi thương mại gắn với chống thất thu; tăng cường quản lý rủi ro, kiểm tra sau thông quan, chống chuyển giá, gian lận xuất xứ và các hành vi lợi dụng chính sách để trục lợi. Mục tiêu xuyên suốt là vừa hỗ trợ doanh nghiệp duy trì hoạt động sản xuất, kinh doanh, vừa bảo đảm hoàn thành nhiệm vụ thu ngân sách được giao.
Thực tiễn tại hải quan một số địa phương, việc nuôi dưỡng nguồn thu đang được đặt lên hàng đầu. Chia sẻ với phóng viên, ông Nguyễn Trần Hiệu - Chi cục trưởng Chi cục Hải quan khu vực XVII cho biết, dù kim ngạch xuất nhập khẩu trên địa bàn đã đạt gần 19,3 tỷ USD, nhưng nguồn thu từ thuế xuất khẩu chỉ chiếm tỷ trọng rất nhỏ do phần lớn hàng hóa xuất khẩu áp dụng thuế suất 0% hoặc được miễn thuế theo quy định. Vì vậy, nguồn thu ngân sách của đơn vị vẫn phụ thuộc chủ yếu vào hoạt động nhập khẩu nguyên liệu, máy móc, thiết bị và biến động của từng nhóm hàng.
Để hoàn thành chỉ tiêu thu 7.465 tỷ đồng theo dự toán pháp lệnh và phấn đấu đạt 8.600 tỷ đồng theo chỉ tiêu Cục Hải quan giao, Hải quan khu vực XVII sẽ tập trung các giải pháp chống thất thu, kiến nghị chính quyền địa phương đẩy nhanh việc hình thành các địa điểm kiểm tra hàng hóa tập trung tại những khu công nghiệp có lưu lượng xuất nhập khẩu lớn.
Đề cập đến công tác quản lý hải quan, trao đổi với phóng viên, ông Phạm Tiến Thành - Chi cục trưởng Chi cục Hải quan khu vực IX cho biết, đến hết tháng 7/2026, số thu của đơn vị đạt 2.599 tỷ đồng, tương đương 64,4% dự toán năm, trong bối cảnh hoạt động xuất nhập khẩu của doanh nghiệp chịu tác động từ các thị trường lớn. Để phấn đấu thu đạt và vượt chỉ tiêu được giao, đơn vị kiên trì thực hiện quan điểm lấy doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ, đẩy mạnh cải cách thủ tục, ứng dụng công nghệ thông tin và nâng cao chất lượng giải quyết thủ tục hải quan. Khi môi trường kinh doanh thuận lợi hơn, thời gian thông quan được rút ngắn, chi phí tuân thủ giảm xuống, doanh nghiệp sẽ mở rộng hoạt động sản xuất, kinh doanh và xuất nhập khẩu, qua đó tạo nguồn thu ổn định, lâu dài cho ngân sách nhà nước.
Theo Cục Hải quan, trong bối cảnh dư địa tăng thu từ hoạt động nhập khẩu đang thu hẹp, tạo thuận lợi thương mại không chỉ là giải pháp cải cách hành chính mà còn là giải pháp tài chính quan trọng để nuôi dưỡng nguồn thu lâu dài. Khi doanh nghiệp được thông quan nhanh hơn, giảm chi phí logistics và mở rộng hoạt động xuất nhập khẩu, nguồn thu ngân sách sẽ được củng cố một cách bền vững, góp phần hoàn thành mục tiêu thu ngân sách năm 2026.