Hải quan Việt Nam: 'Điểm tựa' của dòng chảy thương mại trong kỷ nguyên số

Hành trình phát triển gắn với yêu cầu mở cửa, hội nhập

Ngay sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, ngày 10/9/1945, thay mặt Chủ tịch Chính phủ lâm thời, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Võ Nguyên Giáp đã ký Sắc lệnh số 27/SL thành lập Sở Thuế quan và Thuế gián thu - tổ chức tiền thân của Hải quan Việt Nam ngày nay. Trải qua 81 năm đồng hành cùng sự phát triển của đất nước, Hải quan Việt Nam luôn đạt được những dấu son đáng ghi nhận.

Sau năm 1975, trong bối cảnh đất nước thống nhất và bước vào công cuộc khôi phục kinh tế, ngành Hải quan nhanh chóng được tổ chức lại theo mô hình quản lý thống nhất trên phạm vi cả nước. Trong giai đoạn này, nhiệm vụ trọng tâm là kiểm tra, giám sát hàng hóa, thu thuế, chống buôn lậu, bảo vệ nền tài chính quốc gia còn nhiều khó khăn, qua đó góp phần giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô trong điều kiện đặc biệt.

Cán bộ hải quan thông quan hàng hóa cho doanh nghiệp. Ảnh: CTVHA

Tuy nhiên, lịch sử phát triển của đất nước đã đặt ra yêu cầu mới đối với ngành Hải quan, không chỉ dừng ở kiểm soát, mà phải trở thành một thiết chế thúc đẩy phát triển. Công cuộc Đổi mới năm 1986 chính là bước ngoặt chiến lược, buộc ngành Hải quan phải chuyển mình từ mô hình quản lý hành chính truyền thống sang mô hình quản lý hiện đại, gắn với yêu cầu mở cửa, hội nhập.

Trong tiến trình đó, cải cách thể chế được xác định là trụ cột xuyên suốt. Hệ thống pháp luật hải quan từng bước được hoàn thiện theo hướng minh bạch, đồng bộ, tiệm cận chuẩn mực quốc tế, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam gia nhập WTO năm 2007. Song hành với đó là sự chuyển dịch căn bản về phương thức quản lý, từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ kiểm tra đại trà sang quản lý rủi ro, qua đó tạo bước chuyển về chất trong hiệu quả quản lý nhà nước.

“Điểm tựa” của dòng chảy thương mại

Một trụ cột khác mang tính đột phá là hiện đại hóa và ứng dụng công nghệ. Việc triển khai hải quan điện tử, Cơ chế một cửa quốc gia, một cửa ASEAN không chỉ là cải tiến kỹ thuật, mà là sự thay đổi phương thức vận hành của cả hệ thống. Từ chỗ xử lý thủ công, phụ thuộc vào hồ sơ giấy, hoạt động hải quan đã chuyển sang môi trường số, với mức độ tự động hóa ngày càng cao, tạo nền tảng cho quản trị hiện đại.

Những cải cách có tính hệ thống, liên tục và nhất quán này đã tích lũy thành năng lực mới cho ngành Hải quan, góp phần trực tiếp thúc đẩy dòng chảy thương mại. Năm 2025, lần đầu tiên tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam vượt mốc 900 tỷ USD, đạt hơn 930 tỷ USD. Đây không chỉ là một kỷ lục về quy mô, mà còn minh chứng cho hiệu quả của quá trình cải cách dài hạn.

Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Văn Thọ khẳng định, Cục Hải quan luôn xác định rõ vai trò quan trọng của mình trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế, bảo vệ an ninh quốc gia và đảm bảo công tác quản lý nhà nước về hải quan. Hải quan Việt Nam ngày càng chính quy, hiện đại, phát triển ngang tầm với hải quan các nước trên thế giới.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) nhấn mạnh, những chuyển biến trong cải cách thủ tục hải quan đã tạo ra tác động thực chất, giúp giảm thời gian thông quan, hạ chi phí tuân thủ, nâng cao tính minh bạch và khả năng dự báo của môi trường kinh doanh. Đó chính là những yếu tố cốt lõi nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Không chỉ tạo thuận lợi thương mại, cải cách còn nâng cao hiệu quả quản lý thu, với số thu ngân sách năm 2025 đạt 468.398 tỷ đồng, vượt dự toán, khẳng định vai trò trụ cột của ngành Hải quan trong bảo đảm an ninh tài chính quốc gia.

Bước sang quý I/2026, trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều biến động, ngành Hải quan tiếp tục giữ vững vai trò “điểm tựa” của dòng chảy thương mại. Hoạt động thông quan diễn ra thông suốt, hệ thống công nghệ vận hành ổn định, quản lý rủi ro được nâng lên một bước, cho thấy cải cách không chỉ dừng ở bề rộng, mà đang đi vào chiều sâu.

Đồng hành cùng doanh nghiệp trong kỷ nguyên số

Đáng chú ý, cải cách hải quan đang chuyển sang giai đoạn phát triển mới, từ điện tử hóa sang số hóa và thông minh hóa.

Theo Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Văn Thọ, cải cách của ngành hiện nay mang tính chuyển đổi toàn diện: “Hải quan số không chỉ là ứng dụng công nghệ, mà là tái cấu trúc phương thức quản lý, lấy doanh nghiệp làm trung tâm, lấy hiệu quả thông quan làm thước đo”.

Trên nền tảng đó, năm 2026 được xác định là năm tăng tốc để tạo bước chuyển về chất. Ngành Hải quan tiếp tục đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, hoàn thiện thể chế, phát triển hải quan số, hải quan thông minh, mở rộng kết nối dữ liệu liên ngành, hướng tới giảm tối thiểu 30% thời gian và chi phí tuân thủ.

Đáng chú ý, mục tiêu hướng tới mốc 1.000 tỷ USD kim ngạch xuất nhập khẩu trong năm 2026 không chỉ mang ý nghĩa về quy mô, mà còn là phép thử đối với năng lực cải cách, mức độ thuận lợi hóa thương mại và khả năng thích ứng của hệ thống hải quan trong bối cảnh mới.

Nếu như trong giai đoạn trước, cải cách hải quan chủ yếu hướng tới đơn giản hóa thủ tục, thì trong giai đoạn hiện nay, yêu cầu đã nâng lên một tầm cao mới: kiến tạo môi trường thương mại minh bạch, hiệu quả và có khả năng cạnh tranh toàn cầu.

Phó Cục trưởng Cục Hải quan Trần Đức Hùng cho biết, ngành sẽ tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu với các bộ, ngành, qua đó nâng cao hiệu quả kiểm soát nhưng vẫn bảo đảm thông quan nhanh, thuận lợi.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, cải cách hải quan không chỉ là yêu cầu nội tại, mà đã trở thành một trong những yếu tố cấu thành năng lực cạnh tranh quốc gia. Trong giai đoạn tới, Hải quan sẽ tiếp tục đẩy mạnh cải cách thể chế, phát triển hải quan số, hải quan thông minh, nâng cao hiệu lực quản lý và tạo thuận lợi tối đa cho hoạt động thương mại.

Nhìn lại chặng đường 81 năm phát triển, có thể khẳng định, Hải quan Việt Nam đã hoàn thành một cuộc chuyển đổi mang tính lịch sử, không chỉ về công cụ, mà về tư duy và vai trò. Kết quả đạt được trong thời gian qua, cùng với nền tảng cải cách đang tạo đà để ngành Hải quan vươn tới mốc phát triển mới cùng những mục tiêu đầy kỳ vọng.

Xuất nhập khẩu - động lực tăng trưởng kinh tế. Ảnh: TL

Chuyển dịch từ tư duy “quản lý” sang “phục vụ”

Phó Tổng Thư ký VCCI Đậu Anh Tuấn đánh giá, cải cách của ngành Hải quan thời gian qua đã thể hiện rõ sự chuyển dịch từ tư duy “quản lý” sang “phục vụ”. Việc sửa đổi Luật Hải quan năm 2025 không chỉ hoàn thiện hành lang pháp lý, mà còn tháo gỡ những điểm nghẽn kéo dài, đặc biệt trong các lĩnh vực mới như chuỗi cung ứng nội địa, công nghệ cao, thương mại điện tử. Cộng đồng doanh nghiệp kỳ vọng ngành Hải quan tiếp tục đẩy mạnh đơn giản hóa, minh bạch hóa thủ tục, nhất là trong kiểm tra chuyên ngành, để giảm chi phí tuân thủ và nâng cao hiệu quả thực thi.