Xây dựng nông thôn mới trong không gian mới

Quang cảnh NTM hiện đại ở xã Nga Sơn. Ảnh: Lê Hợi

Không gian mới, yêu cầu mới

Sau sắp xếp, nhiều xã mới được hình thành với quy mô lớn hơn, dân cư đông hơn và phạm vi quản lý rộng hơn. Đây vừa là cơ hội, vừa là thách thức đối với công tác XDNTM. Việc mở rộng địa bàn tạo điều kiện để các địa phương quy hoạch lại không gian phát triển theo hướng đồng bộ hơn. Hệ thống giao thông liên thôn, liên xã được kết nối liền mạch, hình thành mạng lưới hạ tầng thuận lợi cho lưu thông hàng hóa, giảm chi phí vận chuyển, thúc đẩy phát triển thương mại và dịch vụ. Nhiều nơi tận dụng lợi thế diện tích rộng để xây dựng các vùng sản xuất hàng hóa tập trung, liên kết với doanh nghiệp trong tiêu thụ nông sản, phát triển các sản phẩm OCOP đặc trưng gắn với lợi thế địa phương.

Ngay sau khi sáp nhập, Văn phòng Điều phối NTM tỉnh Thanh Hóa đã tổ chức khảo sát thực trạng, rà soát kết quả duy trì mức độ đạt chuẩn các tiêu chí NTM đối với các xã mới được hình thành. Qua khảo sát cho thấy, số xã chưa đạt chuẩn NTM vẫn chủ yếu tập trung ở khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa với 71/75 xã, chiếm tới 94,67% số xã chưa đạt chuẩn toàn tỉnh. Điều này cho thấy, nếu trước đây XDNTM chủ yếu là bài toán về nguồn lực đầu tư, thì nay còn là bài toán lớn về tổ chức không gian phát triển, năng lực quản trị địa phương và khả năng thích ứng với mô hình hành chính mới.

Bà Phan Thị Hà, Chủ tịch UBND xã Ngọc Liên, cho biết: "Sau sắp xếp đơn vị hành chính, xã có 41 thôn, làng; 15 trường học; 5 trạm y tế. Địa bàn rộng hơn, dân cư phân tán nhưng cũng tạo điều kiện để địa phương quy hoạch lại sản xuất và hạ tầng theo hướng đồng bộ. Tuy nhiên, nguồn nhân lực tại địa phương còn hạn chế, trong khi nhiều chỉ tiêu, tiêu chí chưa có hoặc đã xuống cấp, không đáp ứng yêu cầu hiện nay. Trung tâm hành chính tập trung của xã chưa được đầu tư hoàn chỉnh; trung tâm văn hóa xã, sân vận động, khu vui chơi chưa có; nhiều nhà văn hóa thôn diện tích nhỏ, xuống cấp, không đáp ứng yêu cầu sinh hoạt cộng đồng. Bên cạnh đó, hệ thống trạm y tế kế thừa từ các xã cũ còn thiếu đồng bộ về cơ sở vật chất và trang thiết bị, gây khó khăn trong chăm sóc sức khỏe người dân. Hệ thống cấp nước sạch tập trung chưa có, trong khi địa bàn rộng và dân cư phân tán khiến việc bảo đảm nguồn nước sinh hoạt đạt chuẩn gặp nhiều trở ngại. Cơ sở vật chất của Trung tâm Phục vụ hành chính công xuống cấp, chưa đáp ứng yêu cầu phục vụ người dân theo hướng hiện đại, thân thiện. Hạ tầng thương mại nông thôn cũng chưa theo kịp nhu cầu phát triển mới”.

Những vấn đề trên cho thấy XDNTM trong bối cảnh mới không thể chỉ dựa vào những cách làm cũ, mà cần sự đổi mới toàn diện cả về tư duy, cơ chế và phương thức tổ chức thực hiện.

Chuyển từ “đạt chuẩn” sang “nâng chất”

Tính đến tháng 4/2026, toàn tỉnh có 102 xã và 853 thôn, bản miền núi đạt chuẩn NTM; 588 thôn, bản đạt chuẩn NTM kiểu mẫu; 674 sản phẩm OCOP được công nhận. Đây là nền tảng quan trọng để tỉnh bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao hơn. Nếu như trước đây, nhiều địa phương tập trung hoàn thành các tiêu chí để được công nhận đạt chuẩn, thì nay trọng tâm đã chuyển sang duy trì, nâng cao chất lượng các tiêu chí sau đạt chuẩn và hướng tới XDNTM hiện đại.

Theo định hướng giai đoạn 2026-2030, toàn tỉnh phấn đấu có ít nhất 65% số xã đạt chuẩn NTM, tương đương 96 xã; trong đó có khoảng 10 xã đạt chuẩn NTM hiện đại. Riêng năm 2026, toàn tỉnh có 12 xã đăng ký phấn đấu đạt chuẩn NTM. Đây không chỉ là chỉ tiêu về số lượng mà còn thể hiện quyết tâm của các xã chuyển mạnh từ phát triển theo bề rộng sang chiều sâu, lấy chất lượng và tính bền vững làm trọng tâm.

Ngay sau khi Chính phủ ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về NTM giai đoạn 2026-2030, tỉnh đã ban hành các văn bản hướng dẫn thực hiện theo hướng đồng bộ, thống nhất, phù hợp với mô hình tổ chức hành chính 2 cấp (tỉnh - xã). Trong giai đoạn mới, các tiêu chí XDNTM được xác định tập trung vào các yếu tố như: Bền vững, hiện đại, thông minh và đáng sống. Trọng tâm chuyển từ đạt chuẩn sang nâng cao chất lượng, gắn với nông nghiệp xanh, chuyển đổi số, nâng cao thu nhập và đời sống nông dân. Theo Văn phòng Điều phối NTM tỉnh Thanh Hóa, trong tiến trình này, vai trò chủ thể của người dân tiếp tục được xác định là yếu tố then chốt. Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà phải trở thành chủ thể tham gia từ khâu lập kế hoạch, tổ chức thực hiện đến giám sát chương trình. Cùng với đó, doanh nghiệp được tạo môi trường thuận lợi để đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn, tạo sinh kế, việc làm và thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

Để bảo đảm nguồn lực thực hiện, tỉnh sẽ triển khai đồng bộ các giải pháp huy động vốn, trong đó chú trọng phát huy tối đa nguồn lực trong Nhân dân và cộng đồng doanh nghiệp. Căn cứ tình hình thực tế, các cơ chế, chính sách khuyến khích XDNTM sẽ tiếp tục được hoàn thiện; ngân sách địa phương được ưu tiên bố trí đầy đủ cho chương trình, nhất là đối với các địa bàn khó khăn nhằm thu hẹp khoảng cách giữa các vùng, miền. Đồng thời, rà soát, sửa đổi và bổ sung các cơ chế tín dụng phù hợp nhằm hỗ trợ phát triển sản xuất, chương trình OCOP, công nghệ chế biến vừa và nhỏ, cấp nước sạch và vệ sinh môi trường. Bên cạnh đó, việc lồng ghép hiệu quả các nguồn vốn từ các chương trình mục tiêu quốc gia, các chương trình, dự án hỗ trợ có mục tiêu và các dự án đầu tư khác trên địa bàn nông thôn sẽ được thực hiện theo hướng tập trung, tránh dàn trải, trùng lặp.

Trong giai đoạn mới, XDNTM không chỉ là hoàn thành bộ tiêu chí mà còn là hành trình nâng cao chất lượng sống của người dân, xây dựng những miền quê đáng sống, hiện đại nhưng vẫn giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống. Do đó, các địa phương phải đổi mới, ưu tiên đúng trọng tâm, huy động được sức dân và tạo được sự đồng thuận xã hội, chương trình XDNTM mới thực sự phát huy hiệu quả, trở thành động lực phát triển bền vững cho khu vực nông thôn trong giai đoạn mới.