Hạn hán thử thách tuyến vận tải huyết mạch của châu Âu

Ba tuyến đường thủy chiến lược của thế giới - eo biển Hormuz, các cảng Biển Đen và eo biển Bab el-Mandeb - đều đang chịu tác động của xung đột và bất ổn địa chính trị.

Giờ đây, sông Rhine - huyết mạch vận tải của Tây Âu - cũng đứng trước nguy cơ gián đoạn, khi hạn hán khiến mực nước xuống mức thấp kỷ lục.

Vai trò của sông Rhine

Con sông chảy qua tây bắc châu Âu này có thể không mang tầm vóc địa chính trị nổi bật như những tuyến đường thủy liên tục xuất hiện trên các mặt báo gần đây. Thế nhưng, vai trò của nó cũng quan trọng không kém.

Theo Bloomberg, sông Rhine là tuyến vận tải huyết mạch của nền công nghiệp Tây Âu, kết nối các nhà máy hóa chất, lọc dầu, luyện thép, nhiệt điện than cùng nhiều cơ sở sản xuất tại Thụy Sĩ, Đức và Pháp với hệ thống cảng biển của Hà Lan.

Tập đoàn hóa chất Đức BASF từng đánh giá vai trò của dòng sông này là "không thể thay thế", cho rằng nếu không có sông Rhine, nền công nghiệp Tây Âu sẽ không thể vận hành bình thường.

Sông Rhine là một trong những tuyến đường thủy nội địa nhộn nhịp nhất thế giới. Mỗi ngày có khoảng 6.900 tàu thuyền vận chuyển hàng hóa trên dòng sông dài gần 800 dặm (khoảng 1.290 km).

Những tháng khô hạn vẫn còn phía trước

Tình trạng mực nước xuống thấp trên sông Rhine không phải là điều mới. Trong nhiều thập kỷ, dòng sông này đã nhiều lần rơi vào cảnh cạn nước, với các đợt nghiêm trọng vào các năm 1947, 1959, 1964, 1976 và đặc biệt là đợt hạn hán lịch sử năm 2018, theo Financial Times.

Khi đó, hàng loạt cơ sở công nghiệp dọc hai bên bờ sông buộc phải ngừng hoạt động, kéo giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế của Đức.

Nếu thời tiết không sớm có chuyển biến tích cực, tình trạng cạn nước năm 2026 nhiều khả năng sẽ kéo dài và phức tạp hơn so với năm 2018. Điều đáng lo là hai tháng khô hạn nhất đối với sông Rhine - tháng 8 và tháng 9 - vẫn chưa đến.

Mực nước thấp tại bờ sông Rhine ở TP Cologne (Đức) ngày 30/7. Ảnh: Reuters.

Thụy Sĩ có thể sẽ phải sử dụng kho dự trữ dầu chiến lược chỉ trong vài tuần tới. Nguyên nhân là nước này sẽ khó nhập đủ các nhiên liệu tinh chế, như dầu diesel, từ cụm cảng Antwerp-Rotterdam-Amsterdam. Bình thường, lượng nhiên liệu này được vận chuyển bằng xà lan qua sông Rhine.

Trong khi đó, các nhà máy hóa dầu và xưởng luyện thép của Đức có nguy cơ phải cắt giảm sản lượng vì thiếu nguyên liệu đầu vào, vốn được nhập khẩu qua các cảng ở Biển Bắc.

Tình trạng thiếu hụt nhiên liệu cục bộ tại Đức cũng có thể xảy ra. Giá năng lượng tăng cao do cuộc chiến ở Trung Đông khiến nhiều doanh nghiệp ở Đức những tháng gần đây chỉ duy trì lượng tồn kho ở mức tối thiểu. Trong bối cảnh đó, việc vận tải trên sông Rhine bị gián đoạn càng gia tăng áp lực lên nguồn cung nhiên liệu.

Hiện nay, các nhà giao dịch hàng hóa phục vụ thị trường nội địa châu Âu đang theo sát diễn biến thời tiết.

Giới giao dịch đặc biệt theo dõi mực nước tại Kaub, thị trấn nằm ở phía nam TP Cologne (Đức). Đây được xem là "điểm nghẽn" quan trọng nhất trên sông Rhine. Vào thời điểm này hàng năm, mực nước tại Kaub thường đạt khoảng 200 cm. Khi giảm xuống dưới ngưỡng 78 cm, phần lớn xà lan buộc phải cắt giảm tải trọng để tránh mắc cạn.

Hôm 28/7, mực nước đo được tại Kaub chỉ còn 27 cm - mức thấp nhất từng được ghi nhận vào thời điểm này của mùa hè trong nhiều năm qua.

Nếu tình trạng khô hạn tiếp diễn, mực nước tại Kaub có thể xuống dưới 25 cm, thấp hơn cả mức thấp nhất ghi nhận vào tháng 10/2018 và sẽ là mức thấp nhất tại khu vực này trong ít nhất 36 năm.

Không dễ có phương án thay thế

Giống như nhiều tuyến hàng hải quan trọng khác trên thế giới, hoạt động vận tải trên sông Rhine vẫn có những tuyến hoặc phương án thay thế.

Giải pháp đầu tiên là sử dụng xà lan mới được thiết kế để hoạt động trong điều kiện mực nước cực thấp. Hiện nay, những xà lan này vẫn có thể vượt qua đoạn sông cạn nhiều đá tại Kaub.

Một tàu chở dầu đặc biệt do Hà Lan sản xuất có khả năng di chuyển trên sông Rhine ngay cả khi mực nước thấp. Ảnh: Reuters.

Tuy nhiên, để tránh mắc cạn, các xà lan buộc phải giảm mạnh lượng hàng chuyên chở. Tuần trước, tải trọng trung bình của mỗi chuyến chỉ còn khoảng 800 tấn, thấp hơn rất nhiều so với mức thông thường là 5.100 tấn. Nếu mực nước tiếp tục giảm, lượng hàng chuyên chở sẽ quá ít, khiến việc vận hành các xà lan này không còn hiệu quả kinh tế.

Việc phải huy động nhiều xà lan hơn để vận chuyển cùng một lượng hàng hóa cũng khiến chi phí vận tải tăng vọt. Hiện nay, cước phí vận chuyển một tấn hàng từ Rotterdam (Hà Lan) đến các điểm nằm phía nam Kaub đã lên gần 150 euro (171 USD) - mức cao nhất từ trước đến nay. Trong điều kiện bình thường, chi phí này chỉ khoảng 20 euro (23 USD) mỗi tấn.

Lựa chọn thứ hai là chuyển hàng sang vận tải đường sắt. Tuy nhiên, phương án này cũng gặp trở ngại. Mùa hè năm nay, Đức đang nâng cấp tuyến đường sắt chạy song song với sông Rhine. Đoạn từ Troisdorf đến Wiesbaden, bao gồm cả khu vực Kaub, sẽ phải đóng cửa để thi công và dự kiến chỉ hoạt động trở lại vào tháng 12.

Dù vẫn còn các tuyến đường sắt khác, hàng hóa sẽ phải đi đường vòng, làm tăng chi phí và thời gian vận chuyển, đồng thời làm giảm năng lực vận chuyển của toàn tuyến.

Vận tải đường bộ là lựa chọn cuối cùng. Tuy nhiên, để thay thế tải trọng của một xà lan cần tới ít nhất 100 xe tải, nên phương án này chỉ được áp dụng trong những trường hợp thực sự cấp bách.

Những tuyến đường thủy ngày càng dễ tổn thương

Các doanh nghiệp dọc sông Rhine đã bắt đầu xây dựng phương án thích ứng linh hoạt.

Mực nước của sông Rhine thấp làm lộ ra những đoạn lòng sông rộng lớn tại cầu Waalbrug (Hà Lan) trong tháng 7. Ảnh: NL Times.

Theo giới chức Đức, những đợt hạn hán nghiêm trọng trên sông Rhine như năm 2018 và năm nay có thể sẽ không còn là hiện tượng hiếm gặp. Thay vì chỉ xảy ra khoảng 60 năm một lần, chúng có thể lặp lại sau mỗi 10-20 năm.

Giới quan sát nhận định nếu các biến động địa chính trị cho thấy những tuyến hàng hải quốc tế đứng trước nguy cơ gián đoạn, thì tình hình sông Rhine phản ánh biến đổi khí hậu cũng đang đặt ra thử thách lớn cho các tuyến vận tải đường sông.