Hành lang pháp lý mới hiện thực hóa mục tiêu nâng cao chất lượng dân số

Giải quyết bài toán thực tiễn trước bốn thách thức về dân số

Việt Nam đang đứng trước bốn thách thức lớn về dân số, đó là mức sinh giảm thấp, tỷ số giới tính khi sinh vẫn ở mức cao, già hóa dân số nhanh tác động đến phát triển kinh tế xã hội và chất lượng dân số chưa đồng đều. 

Báo cáo sơ kết giai đoạn 2020-2025 của Bộ Y tế cho thấy mức sinh của nước ta đã xuống dưới mức sinh thay thế, giảm từ 2,11 con trên một phụ nữ năm 2021 xuống còn 1,91 con năm 2024. Tỷ số giới tính khi sinh vẫn duy trì ở mức khoảng 112 bé trai trên 100 bé gái, cao hơn nhiều so với mức cân bằng tự nhiên từ 104 đến 106. Các chuyên gia cảnh báo nếu không sớm cải thiện tình trạng chênh lệch này, đến năm 2034 Việt Nam có thể dư thừa khoảng 1,5 triệu nam giới trong độ tuổi kết hôn và con số này có thể tăng lên 1,8 triệu vào năm 2059.

Bên cạnh đó, nước ta chính thức bước vào giai đoạn già hóa từ năm 2011 và dự kiến trở thành nước có dân số già sau năm 2034. Tuổi thọ bình quân đạt 74,7 tuổi vào năm 2024 nhưng số năm sống khỏe mạnh chỉ đạt khoảng 65 năm, tạo ra khoảng cách lớn giữa sống lâu và sống khỏe, kéo theo nhu cầu chăm sóc sức khỏe dài hạn ngày càng tăng. Cụ thể hóa định hướng tại Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị, Luật Dân số 2025 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 gồm 8 chương, 30 điều được hoàn thiện trên cơ sở kế thừa các nội dung còn phù hợp của Pháp lệnh Dân số năm 2003, khắc phục khó khăn vướng mắc và quy định cụ thể hơn các chính sách nâng cao chất lượng dân số, truyền thông, vận động và giáo dục.

Ảnh minh hoạ.

Hệ thống chính sách mới quy định cụ thể về duy trì mức sinh thay thế, giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh để đưa tỷ lệ về mức tự nhiên, thích ứng với già hóa và nâng cao chất lượng dân số. Theo đó, mỗi cá nhân, cặp vợ chồng có quyền quyết định về thời gian sinh con, số con và khoảng cách giữa các lần sinh phù hợp với lứa tuổi, tình trạng sức khỏe, điều kiện học tập, lao động, thu nhập và nuôi dạy con trên cơ sở bình đẳng. Trường hợp sinh con thứ hai, thời gian nghỉ thai sản đối với lao động nữ là 7 tháng, lao động nam được nghỉ 10 ngày làm việc khi vợ sinh con. Phụ nữ dân tộc thiểu số rất ít người, phụ nữ ở địa phương có mức sinh thấp, phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi được hỗ trợ tài chính, đồng thời người có từ hai con đẻ trở lên được ưu tiên mua, thuê mua hoặc thuê nhà ở xã hội theo quy định của pháp luật về nhà ở.

Đổi mới công tác truyền thông và đãi ngộ đội ngũ cơ sở

Đánh giá về ý nghĩa của văn bản pháp lý này, ông Nguyễn Hồng Ngọc, Phó Vụ trưởng Vụ Văn hóa và Xã hội thuộc Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội nhấn mạnh việc ban hành Luật Dân số đã tạo hành lang pháp lý vững chắc để giải quyết các thách thức, bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất trong hệ thống pháp luật và đáp ứng nguồn lực thực hiện công tác dân số trong tình hình mới. 

Ở góc độ quản lý ngành, ông Lê Thanh Dũng, Cục trưởng Cục Dân số thuộc Bộ Y tế cho rằng khi Luật có hiệu lực, giải pháp then chốt là đẩy mạnh truyền thông thay đổi hành vi, tuyên truyền sâu rộng các chính sách mới và nhấn mạnh lợi ích của việc kết hôn đúng thời điểm, không sinh con quá muộn cũng như không sinh ít con. Nội dung truyền thông cần thiết kế phù hợp cho từng nhóm đối tượng như thanh niên, công nhân, người nhập cư kết hợp ứng dụng công nghệ số.

Để công tác tuyên truyền đạt hiệu quả, lực lượng làm công tác dân số tại cơ sở đóng vai trò đặc biệt quan trọng và cần được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng. Thời gian qua, nhiều địa phương đã chủ động nâng cao năng lực cho đội ngũ này. Tại Thanh Hóa, tỉnh đã tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng cho hơn 200 cộng tác viên dân số trên địa bàn nhằm cập nhật chuyên môn và kỹ năng tuyên truyền. Tại thành phố Đồng Nai, lực lượng hơn 4.900 cộng tác viên dân số tiếp tục khẳng định vai trò cánh tay nối dài của ngành y tế trong việc đưa chính sách đến từng hộ dân, nhất là vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Đáng chú ý, một điểm sáng nổi bật khi Luật Dân số 2025 đi vào cuộc sống là cộng tác viên dân số được nâng mức thù lao tương xứng với khối lượng công việc. Trước đây, chế độ chính sách đối với đội ngũ làm công tác dân số tại cơ sở chưa ổn định, thiếu tính bền vững và mức hỗ trợ tại nhiều địa phương còn thấp, chưa có sự thống nhất trên phạm vi cả nước. Việc điều chính tăng mức thù lao cho lực lượng này vừa thể chế hóa kịp thời chủ trương của Đảng tại Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị, vừa tạo động lực quan trọng để đội ngũ cơ sở yên tâm gắn bó, đưa các chính sách dân số mới lan tỏa sâu rộng trong đời sống xã hội.