Hành trình hồi hương 'mắt Phật' và nỗ lực phục dựng di sản hang đá Vân Cương

Hang đá Vân Cương là quần thể gồm hơn 250 hang động và hàng chục nghìn tượng Phật được tạc từ thế kỷ V-VI. Ảnh: Báo Nhân Dân

Trong nghệ thuật Phật giáo, nghi lễ khai quang (Buddhabhiseka) mang ý nghĩa “thổi hồn” cho tượng, trong đó việc vẽ hoặc gắn con ngươi được xem là bước hoàn thiện cuối cùng để tạo nên tính linh thiêng. Tại hang đá Vân Cương (thành phố Đại Đồng, cực Bắc của tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc) - quần thể hơn 250 hang động với hàng chục nghìn tượng Phật được tạc từ thế kỷ V-VI dưới thời Bắc Ngụy - nhiều pho tượng hiện vẫn mang đôi mắt trống rỗng, để lộ những hốc tròn nhỏ nơi từng gắn con ngươi.

Theo các nghiên cứu bảo tồn, con ngươi của tượng thường được chế tác bằng gốm hoặc thủy tinh, có dạng bán cầu, bề mặt phủ men, được cố định bằng kỹ thuật truyền thống (qianmu). Đây không chỉ là chi tiết tạo hình mà còn mang ý nghĩa tâm linh, hoàn tất nghi thức “khai quang điểm nhãn”. Tuy nhiên, qua hàng thế kỷ, dưới tác động của phong hóa đá sa thạch, chiến tranh và nạn buôn bán cổ vật, nhiều chi tiết tinh xảo này đã bị bong rơi hoặc bị lấy đi, khiến không ít tượng Phật mất đi thần thái vốn có.

Mặt trước và mặt ngang của một con ngươi mắt Phật được các nhà sưu tầm phát hiện được. Ảnh: Tian Yijun

Một trong những câu chuyện tiêu biểu về hành trình “trở về” là trường hợp của nhà sưu tập Tian Yijun. Năm 2006, trong một khu chợ đồ cũ tại Đại Đồng, ông tình cờ mua một vật gốm nhỏ “trông như nửa quả cầu, có mảng men đen giống một cây nấm”, chỉ vì tò mò và yêu thích đồ gốm.

Gần 20 năm sau, khi đọc tài liệu về các con mắt bị mất ở Vân Cương, ông nhận ra sự trùng khớp với món đồ trong bộ sưu tập của mình. Sau khi liên hệ Viện Nghiên cứu Vân Cương, hiện vật được xác nhận là “con mắt Phật”, và ông đã quyết định hiến tặng lại. Câu chuyện này cho thấy không ít cổ vật có thể đang “ẩn mình” trong đời sống thường nhật mà chưa được nhận diện đúng giá trị.

Trước đó, từ năm 1932, học giả người Mỹ Laurence Sickman cũng từng mua một con ngươi gốm tại địa phương với giá một đồng bạc. Đến năm 1985, theo đề xuất của các nhà khảo cổ Trung Quốc, hiện vật này đã được hồi hương và hiện trở thành một trong những mẫu vật tiêu biểu tại bảo tàng Vân Cương.

Ngoài ra, một số con ngươi khác được phát hiện qua khai quật khảo cổ những năm 1990 hoặc được người dân hiến tặng, từng bước bổ sung vào bộ sưu tập di sản.

Theo giới nghiên cứu, số lượng “con mắt Phật” thất lạc vẫn chưa thể thống kê đầy đủ. Ảnh: Báo Nhân Dân

Dù vậy, theo giới chuyên môn, số lượng “con mắt Phật” thất lạc vẫn chưa thể thống kê đầy đủ. Một phần hiện vật vẫn nằm trong các bộ sưu tập tư nhân hoặc các cơ sở nghiên cứu, bảo tàng nước ngoài.

Đáng chú ý, hai con ngươi từ hang số 8 - một trong những hang nổi tiếng của Vân Cương - hiện đang được lưu giữ tại các cơ sở nghiên cứu ở Nhật Bản, phản ánh lịch sử phức tạp của việc dịch chuyển cổ vật trong thế kỷ XX.

Việc từng bước đưa các chi tiết này trở về không chỉ nhằm phục dựng diện mạo nguyên bản của tượng Phật, mà còn góp phần tái hiện không gian tín ngưỡng và giá trị tinh thần của di sản.

Các chuyên gia nhấn mạnh, mỗi hiện vật hồi hương là một “mảnh ghép ký ức”, giúp hoàn thiện câu chuyện lịch sử của hang đá Vân Cương - di sản đã được UNESCO ghi danh và là một trong những trung tâm nghệ thuật Phật giáo tiêu biểu trên Con đường Tơ lụa.

Ở góc nhìn rộng hơn, câu chuyện “mắt Phật” phản ánh xu hướng chung của thế giới trong những năm gần đây: thúc đẩy hồi hương cổ vật bị thất lạc hoặc đưa ra nước ngoài trong bối cảnh lịch sử phức tạp. Nhiều quốc gia như Trung Quốc, Hy Lạp hay Ai Cập đang tích cực đàm phán với các bảo tàng và tổ chức quốc tế để đưa hiện vật về nước.

Xu hướng này không chỉ gắn với quyền sở hữu văn hóa, mà còn là nỗ lực tái lập tính toàn vẹn, khôi phục chiều sâu lịch sử và bản sắc cho các di sản nhân loại trong thời đại toàn cầu hóa.