Hành trình người Việt Nam chế tạo chiếc máy vi tính thứ ba trên thế giới, là chiếc đầu tiên tại châu Á
Cuối năm 1976, trong điều kiện đất nước còn nhiều khó khăn, cơ sở vật chất nghiên cứu thiếu thốn và chịu tác động của cấm vận, một nhóm cán bộ trẻ của Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển (nay là Viện Công nghệ thông tin, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) bắt đầu nghiên cứu chế tạo máy tính sử dụng chip vi xử lý. Từ những linh kiện ít ỏi và phương thức lắp ráp thủ công, họ đã hoàn thành chiếc FT8080, hay còn gọi là VT80.
VT80 là chiếc máy tính thứ ba của thế giới, và là chiếc máy tính đầu tiên của Việt Nam cũng như châu Á. Khác với các hệ thống máy tính khổng lồ (Mainframe) chiếm trọn căn phòng thời bấy giờ, VT80 là chiếc máy vi tính (Microcomputer) để bàn nhỏ gọn - tiền thân của dòng máy tính cá nhân (PC - Personal Computer) ngày nay.
Từ những chiếc máy tính khổng lồ
Núi Cung nằm trong ngõ 189 Hoàng Hoa Thám, phường Ngọc Hà, thành phố Hà Nội. Cơ sở này được xây dựng từ năm 1967, gồm bốn dãy nhà gạch một tầng lợp mái ngói, xếp thành hình chữ E với 28 gian. Trong khu vực còn có một căn hầm máy tính rộng khoảng 200m².
Theo TS Nguyễn Chí Công, nguyên cán bộ Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển, người từng làm việc tại Núi Cung từ năm 1973, căn hầm ban đầu dự kiến đặt máy tính Minsk-22, chiếc máy tính do Liên Xô viện trợ cho Việt Nam. Tuy nhiên, Minsk-22 sau đó được chuyển về số 39 Trần Hưng Đạo.
Từ năm 1974, căn hầm tại Núi Cung được dành cho ODRA-1304 - hệ thống máy tính do Ba Lan sản xuất. Máy chiếm gần như toàn bộ không gian căn hầm và được đưa vào sử dụng để xử lý các nhiệm vụ tính toán của Nhà nước. ODRA-1304 từng tham gia tổng hợp dữ liệu phục vụ cuộc Tổng điều tra dân số trên phạm vi miền Bắc và tiếp tục hoạt động cho đến năm 1989.
Căn hầm máy tính ODRA-1304 tại Núi Cung ngày nay vẫn còn tồn tại, dù bị nhiều công trình dân sinh cơi nới, che lấp.
Phòng Toán học tính toán, đơn vị trực thuộc Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, là nơi quản lý, khai thác hệ thống này và GS Phan Đình Diệu khi đó là lãnh đạo đơn vị. Thủ tướng Phạm Văn Đồng từng đến thăm, làm việc và xem hệ thống ODRA-1304 tại căn hầm khi đơn vị đang tổng hợp số liệu phục vụ Tổng điều tra dân số.
Cuối năm 1976, Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển được thành lập trên cơ sở sáp nhập Phòng Toán học tính toán và Ban Điều khiển học. GS Phan Đình Diệu giữ cương vị Viện trưởng. Lực lượng cán bộ của Viện phần lớn còn trẻ, trong hoàn cảnh công nghệ, linh kiện điện tử và tài liệu chuyên ngành đều khó tiếp cận, việc lựa chọn hướng nghiên cứu mới đặt ra yêu cầu phải tìm một con đường phù hợp với điều kiện của Việt Nam lúc đó.
Chuyên gia tin học người Pháp Alain Teissonnière cùng các kỹ sư trẻ Việt Nam tham gia chế tạo máy tính. (Ảnh: TS Nguyễn Chí Công)
Tháng 11/1976, chuyên gia tin học người Pháp Alain Teissonnière sang Việt Nam. Theo TS Nguyễn Chí Công, trước đó, Alain đã chủ động gửi thư tới Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước để tìm khả năng hợp tác, chuyển giao công nghệ. Trong thời gian khoảng hai tháng tại Hà Nội, mỗi buổi sáng, Alain giảng dạy về vi xử lý cho 54 cán bộ từ bảy cơ quan, viện và trường của Việt Nam. Đây là lĩnh vực còn mới vào thời điểm đó, Alain đã đưa ra dự báo rằng, những chip vi xử lý nhỏ sẽ dần thay thế các hệ thống máy tính lớn, tiêu tốn nhiều điện năng và đòi hỏi cơ sở vật chất lớn. Còn vào buổi chiều, Alain cùng gần 20 kỹ sư trẻ trực tiếp thực hành chế tạo máy tính tại hai căn phòng cấp 4 chật hẹp ở Núi Cung.
TS Nguyễn Chí Công đứng trên "tàn tích" Núi Cung hoài niệm về căn hầm ODRA-1304. (Ảnh: Lê Vượng)
Hai tháng lắp ráp chiếc FT8080
Nhóm nghiên cứu gồm những cán bộ trẻ như: Nguyễn Gia Hiểu, Nguyễn Chí Công, Huỳnh Thúc Cước, Nguyễn Trung Đồng, Đặng Văn Đức, Phí Mạnh Lợi, Nghiêm Mỹ, Phạm Quang Oai, Nguyễn Văn Tam, Phan Minh Tân, Đỗ Đình Phú, Trần Bá Thái, Lê Võ Bạch Thông, Nguyễn Chí Thức, Bùi Xuân Vinh và một số cán bộ khác.
Mục tiêu của nhóm là chế tạo một máy tính sử dụng bộ vi xử lý Intel 8080A. Ban đầu, máy được gọi là FT8080, sau này mang tên VT80. Điều kiện chế tạo khi ấy rất khác với hiện nay, khi Việt Nam chưa có công nghệ chế tạo mạch in phù hợp. Nhóm không thể hàn trực tiếp lên các vi mạch nên phải sử dụng phương pháp quấn dây để kết nối các linh kiện. Hệ thống khi ấy gồm các bảng CPU, RAM, ROM, I/O, nguồn điện và bảng điều khiển.
Bộ nhớ của máy chỉ ở mức vài KB. Máy chưa có bàn phím và màn hình. Dữ liệu được nhập từng bit thông qua các công tắc, còn kết quả được theo dõi bằng các đèn LED. Việc xây dựng chương trình cũng phải thực hiện bằng phương thức thủ công.
TS Nguyễn Chí Công nhớ lại, khó khăn lớn nhất là nguồn điện không ổn định, bộ nhớ hạn chế và hầu hết thao tác đều phải làm bằng tay. Nhóm phải tranh thủ khoảng thời gian Alain ở Việt Nam để vừa học, vừa lắp ráp, thử nghiệm và điều chỉnh hệ thống. Và sau nhiều lần kiểm tra, chiếc máy đã vận hành được.
VT80 khi ấy chưa phải một máy tính hoàn chỉnh theo nghĩa của những hệ thống được sử dụng rộng rãi sau này. Nó là một hệ thống thử nghiệm, giống như một "cỗ máy cái" để nhóm cán bộ trẻ tiếp tục nghiên cứu công nghệ vi xử lý và phát triển các thế hệ máy tiếp theo. Sau VT80, nhóm tiếp tục chế tạo gần chục máy tương tự, chuyển giao cho một số cơ quan và hướng dẫn phát triển ứng dụng.
Trong thời gian sang Pháp thực tập sau đó, TS Nguyễn Chí Công mới có điều kiện tìm hiểu thêm về các máy tính cá nhân đang được phát triển ở phương Tây. Ông nhận thấy VT80 có cấu hình tương đương Altair 8800, một trong những máy vi tính tiêu biểu xuất hiện vào giữa thập niên 1970.
Từ chiếc máy được kết nối bằng dây quấn tại Núi Cung, nhóm cán bộ trẻ của Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển tiếp tục phát triển các thế hệ máy tính mới. Năm 1979, VT81 được chế tạo, với bàn phím và màn hình. Những năm sau đó lần lượt xuất hiện VT82, VT83, VT84, VT85 và VT86.
Quá trình ấy cũng đánh dấu sự chuyển dịch từ việc nghiên cứu, chế tạo máy tính trong phòng thí nghiệm sang tìm cách đưa máy tính vào hoạt động quản lý, sản xuất. Đây là nội dung của chặng đường tiếp theo, khi những cán bộ trẻ của Viện tiếp tục sang Pháp học tập, đưa thiết bị và tài liệu về nước, đồng thời phát triển các thế hệ VT8X và các phần mềm ứng dụng.
(Còn tiếp)