Hành trình phát triển đất nước thành quốc gia mạnh về biển, giàu từ biển

Cán bộ, chiến sĩ Bộ đội Biên phòng tỉnh Quảng Ninh tuần tra bảo vệ chủ quyền biển, đảo. Ảnh: Nhật Minh

Kinh tế biển xanh bao gồm tất cả các ngành kinh tế biển truyền thống, nhưng với cách tiếp cận mới, bền vững, như: Đánh bắt và nuôi trồng thủy sản; phát triển vùng bờ biển (xây dựng các đô thị, khu dân cư tập trung, khu chức năng, nghỉ dưỡng...); phát triển năng lượng tái tạo, cảng biển và vận tải thủy, thăm dò, khai thác và chế biến khoáng sản đáy biển (đặc biệt là dầu, khí); công nghiệp ven biển, công nghệ sinh học biển, du lịch biển và vùng bờ biển; nghiên cứu và phát triển hệ thống cơ sở dữ liệu và thông tin về kinh tế - xã hội, tài nguyên biển và hải đảo. Phát triển kinh tế biển xanh phải dựa trên nền tảng phát huy hiệu quả bản sắc văn hóa, bản sắc dân tộc Việt Nam gắn với biển tại các vùng, miền, kết hợp đầu tư xây dựng thiết chế văn hóa các vùng biển và ven biển, thay đổi hành vi ứng xử với biển của toàn xã hội.

Theo đó, cần tăng cường nâng cao nhận thức và hành động về ứng xử thân thiện với thiên nhiên, bảo vệ, bảo tồn hệ sinh thái biển nhằm tạo ra môi trường sống phù hợp, đáp ứng nhu cầu của thế hệ hiện tại và tương lai. Phát triển kinh tế biển xanh là khai thác tài nguyên biển một cách bền vững, gắn liền với bảo vệ môi trường, chuyển đổi từ mô hình khai thác sang mô hình tôn trọng và đầu tư vào thiên nhiên. Vì vậy, phát triển kinh tế biển xanh luôn gắn bó chặt chẽ với việc bảo vệ môi trường biển.

Để làm được điều này, cần quản lý chặt chẽ các hoạt động kinh tế biển, bảo tồn đa dạng sinh học và phục hồi hệ sinh thái biển. Thực trạng môi trường biển Việt Nam đặt ra những vấn đề bức xúc. Gần đây, hơn 70% diện tích rạn san hô ở các vùng biển Việt Nam đã bị suy giảm nghiêm trọng về độ phủ và đa dạng sinh học, trong đó có 11% bị phá hủy hoàn toàn. Rạn san hô, thảm cỏ biển và rừng ngập mặn là ba hệ sinh thái biển quan trọng nhất, đóng vai trò không chỉ trong việc bảo vệ bờ biển trước xói mòn, mà còn là nơi sinh sống của hàng nghìn loài thủy sản và sinh vật biển khác nhau. Sự suy giảm những hệ sinh thái này đã và đang khiến nguồn lợi thủy sản suy giảm, đồng thời làm giảm khả năng hấp thụ carbon và điều hòa khí hậu của đại dương. Tình trạng ô nhiễm rác thải nhựa, hóa chất độc hại từ các hoạt động nuôi trồng thủy sản, công nghiệp chế biến và các hoạt động xây dựng hạ tầng ven biển đang làm xấu đi chất lượng nước biển và tác động tiêu cực đến đời sống sinh vật biển.

Ngư dân tỉnh Quảng Ngãi ra khơi đánh bắt hải sản. Ảnh: Hải Triều

Trong khi đó, vùng biển nước ta nằm tại khu vực có tốc độ phát triển kinh tế cao và là cầu nối giữa nhiều cường quốc kinh tế và chính trị trên thế giới. Đây là những điều kiện thuận lợi để Việt Nam phát triển ngành hàng hải, công nghiệp tàu thủy và logistics, nhất là nước ta có tới 114 cửa sông, 52 vịnh nước sâu ven bờ miền Trung (vũng, vịnh, đầm phá chiếm 60% chiều dài đường bờ biển), hơn 100 vị trí có thể xây dựng các cảng biển lớn.

Mặt khác, tiềm năng tài nguyên nước biển cũng rất lớn, với các dạng năng lượng biển như: Thủy triều, sóng, năng lượng hạt nhân nước nặng từ nước biển. Các nguồn tài nguyên năng lượng biển của Việt Nam được giới khoa học và quản lý đánh giá có tiềm năng rất lớn là năng lượng gió biển, điện mặt trời trên đảo, điện gió ngoài khơi, năng lượng dòng chảy. Nguồn lợi hải sản trên vùng biển nước ta rất phong phú, ngoài cá biển là nguồn lợi chính, còn có tôm, cua, mực, hải sâm, rong biển... mang lại giá trị kinh tế cao.

Phát triển kinh tế biển xanh là một lựa chọn đúng để phát triển kinh tế biển hiệu quả và bền vững theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Vì vậy, đòi hỏi các hoạt động phát triển của các ngành kinh tế biển cần chuyển từ nền kinh tế khai thác và gây ô nhiễm môi trường sang đầu tư vào vốn tự nhiên trong chuỗi kết nối hữu cơ, từ trong đất liền ra đến biển, giảm các nguồn gây ô nhiễm môi trường biển ngay từ trong đất liền. Kinh tế biển xanh vừa bảo đảm cho kinh tế đất nước phát triển, vừa bảo đảm được sự phát triển của các hệ sinh thái biển thông qua các phương thức như giảm phát thải carbon, tăng trưởng theo chiều sâu, tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, thân thiện với môi trường.

Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đưa ra mục tiêu: Ngăn ngừa, kiểm soát và giảm đáng kể ô nhiễm môi trường biển, giảm thiểu chất thải nhựa đại dương. Ở các tỉnh, thành phố ven biển, 100% chất thải nguy hại, chất thải rắn sinh hoạt được thu gom và xử lý đạt quy chuẩn môi trường; 100% khu kinh tế, khu công nghiệp và khu đô thị ven biển được quy hoạch, xây dựng theo hướng bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu, nước biển dâng, có hệ thống xử lý nước thải tập trung, đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường, bảo đảm quản lý, xử lý tốt các nguồn thải từ bờ, giảm thiểu nguy cơ ô nhiễm từ các nguồn thải nguy hại như kim loại nặng, rác thải nhựa và áp dụng các công nghệ mới, tiên tiến nhằm giảm thiểu phát thải, giảm ô nhiễm môi trường.

Là một quốc gia biển, phát triển kinh tế biển xanh luôn gắn liền với công việc bảo vệ môi trường biển. Thời cơ và thách thức đặt lên vai thế hệ hôm nay vừa to tớn, vừa khó khăn. Hy vọng, trong kỷ nguyên mới, nước ta sẽ đạt được nhiều kết quả tích cực trong việc bảo vệ môi trường biển và phát triển kinh tế biển xanh.

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Chí Bền