Hành trình từ chiếc lá bồ đề thành tác phẩm nghệ thuật tiền triệu

Dưới chân núi Bái Đính, tại vùng Sinh Dược thuộc xã Gia Sinh, huyện Gia Viễn cũ, nay là phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, những chiếc lá bồ đề được người dân Hợp tác xã Sinh Dược khéo léo chế tác thành sản phẩm thủ công mỹ nghệ, vừa mang dấu ấn văn hóa bản địa, vừa tạo sinh kế cho lao động địa phương. 

Không gian trưng bày hàng loạt sản phẩm nghệ thuật được chế tác từ xương lá bồ đề. Ảnh: T.Anh.

Từ chiếc lá rụng đến bộ "xương lá"

Để có được phần xương lá nguyên vẹn, người thợ phải trải qua một quy trình kéo dài nhiều tuần. Khoảng tháng 7, tháng 8 hằng năm, những chiếc lá bồ đề già, có gân chắc và hình dáng đẹp được lựa chọn làm nguyên liệu.

Sau khi phân loại, lá được ngâm thủ công trong nước vôi trong khoảng 1-2 tháng để phần thịt lá phân hủy tự nhiên. Đây là một trong những công đoạn quan trọng, đòi hỏi người làm phải kiên nhẫn để không làm hỏng hệ thống gân lá.

Lá bồ đề được ngâm trong nước để loại bỏ dần phần thịt lá. Ảnh: T.Anh.

Kiểm tra lá trong quá trình xử lý để giữ lại phần gân mỏng manh. Ảnh: T.Anh

Khi phần thịt lá đã mềm và tách khỏi gân, người thợ dùng bàn chải lông mềm làm sạch từng chiếc. Công đoạn này phải thực hiện nhẹ tay để giữ nguyên hình dáng và các đường gân nhỏ nhất. Xương lá sau đó được rửa sạch, phơi khô trước khi chuyển sang nhuộm màu.

Những mẻ xương lá sau xử lý được phơi khô tự nhiên trong khuôn viên Hợp tác xã Sinh Dược. Ảnh: T.Anh

Xương lá bồ đề sau khi làm sạch, nhuộm màu. Ảnh: T.Anh.

Khi xương lá trở thành chất liệu nghệ thuật

Điểm đặc biệt của sản phẩm nằm ở công đoạn tạo màu và chế tác. Xương lá có thể được nhuộm nhiều màu khác nhau, kết hợp chất liệu tạo ánh kim để tăng độ bền, hạn chế ố màu và tạo hiệu ứng bắt sáng.

Từ những chiếc lá mỏng gần như trong suốt, nghệ nhân thêu, vẽ, viết chữ hoặc ghép hàng trăm, thậm chí hàng nghìn chiếc lại với nhau. Mỗi sản phẩm có thể mất vài giờ, vài ngày hoặc nhiều tháng tùy độ phức tạp.

Tỉ mỉ tạo họa tiết trên sản phẩm thủ công từ xương lá bồ đề. Ảnh: T.Anh

Nhiều tác phẩm khai thác hình tượng cây bồ đề, Đức Phật và các biểu tượng gắn với văn hóa Phật giáo. Những lớp xương lá xếp chồng tạo chiều sâu và hiệu ứng thị giác khác biệt so với các chất liệu hội họa thông thường.

Hàng trăm xương lá được ghép thành hình cây bồ đề trong một tác phẩm nghệ thuật. Ảnh: T.Anh.

Không chỉ làm tranh, những người thợ Sinh Dược còn đưa xương lá lên nón truyền thống. Các lớp lá đỏ, vàng, xanh được sắp xếp thành họa tiết, biến chiếc nón quen thuộc thành sản phẩm trang trí và quà lưu niệm.

Những lớp xương lá nhiều màu được ghép thủ công trên chiếc nón truyền thống. Ảnh: T.Anh

Ông Nguyễn Duy Phương giới thiệu một mẫu nón trang trí bằng lá bồ đề. Ảnh: T.Anh

Từ làng thuốc cổ đến sản phẩm OCOP

Sinh Dược là tên một làng cổ dưới chân núi Bái Đính. Theo truyền tích địa phương, vùng đất này gắn với Thiền sư - danh y Nguyễn Minh Không và nghề sử dụng cây thuốc Nam. Tên gọi Sinh Dược mang ý nghĩa vùng đất nơi dược liệu sinh trưởng.

Kế thừa những giá trị bản địa, Hợp tác xã Sinh Dược được thành lập năm 2014, phát triển các sản phẩm từ thảo dược và từng bước mở rộng sang lĩnh vực thủ công mỹ nghệ.

Ông Nguyễn Duy Phương (80 tuổi), thành viên Hợp tác xã Sinh Dược, cho biết kỹ thuật chế tác lá bồ đề được đội ngũ của hợp tác xã cùng người dân tự nghiên cứu, hoàn thiện qua nhiều năm. Từ những thử nghiệm ban đầu, lá bồ đề dần trở thành một trong những chất liệu đặc trưng của Sinh Dược.

Ông Nguyễn Duy Phương chia sẻ về quá trình sáng tạo các sản phẩm từ lá bồ đề. Ảnh: T.Anh

Năm 2021, sản phẩm tranh lá bồ đề của Hợp tác xã Sinh Dược được công nhận OCOP 4 sao của tỉnh Ninh Bình. Đến tháng 4/2026, sản phẩm "Tranh lá bồ đề Vạn Hạnh" được công nhận sản phẩm OCOP 5 sao cấp quốc gia.

Việc nâng hạng sản phẩm đánh dấu bước phát triển từ một nghề thủ công dựa trên nguyên liệu bản địa thành dòng sản phẩm có giá trị thương mại và nhận diện riêng.

Nâng giá trị những chiếc lá tưởng chừng bỏ đi

Bên trong khu trưng bày, xương lá xuất hiện trên những bức tranh lớn, đồ trang trí, nón lá và nhiều sản phẩm quà tặng. Có tác phẩm sử dụng hàng nghìn chiếc lá, đòi hỏi người thợ kiên trì trong từng khâu lựa chọn, nhuộm, sắp xếp và cố định.

Xương lá nhiều màu phủ quanh một tác phẩm cây nghệ thuật. Ảnh: T.Anh

Từ nguyên liệu vốn ít giá trị, mỗi sản phẩm hoàn thiện hiện có giá từ vài trăm nghìn đến hàng chục triệu đồng, tùy kích thước, kỹ thuật và mức độ kỳ công.

Bên cạnh tranh và đồ thủ công mỹ nghệ, Hợp tác xã Sinh Dược còn phát triển các sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ thảo dược như xà bông, muối ngâm chân, dầu tắm, cao xoa. Du khách đến đây có thể trải nghiệm ngâm chân, nấu xà bông hoặc trực tiếp vẽ, sáng tạo trên lá bồ đề.

Du khách tham quan, tìm hiểu và lựa chọn các sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ lá bồ đề tại Hợp tác xã Sinh Dược. Ảnh: T.Anh

Từ những chiếc lá rụng tưởng như chỉ là phế phẩm, người dân Sinh Dược đã tạo nên một dòng sản phẩm mang dấu ấn riêng của vùng đất Cố đô. Đó không chỉ là câu chuyện nâng giá trị nguyên liệu bản địa, mà còn là cách nghề thủ công kết nối văn hóa, du lịch và sinh kế của cộng đồng.