Hành trình vươn tầm: Từ phổ cập kỹ năng đến kiến tạo “Công dân số”

Chuyển đổi số và phong trào bình dân học vụ số tại Thanh Hóa (Bài 4):

Tiểu thương chợ Tây Thành tận dụng nền tảng thương mại điện tử để quảng bá sản phẩm, mở rộng tệp khách hàng. Ảnh: Hồng Tư

Công nghệ đi vào đời sống

Tại chợ Tây Thành (phường Hạc Thành), thanh toán bằng mã QR đã trở nên quen thuộc với nhiều tiểu thương. Điện thoại thông minh còn giúp người bán giới thiệu sản phẩm, tiếp cận khách hàng qua mạng xã hội, mở rộng cách thức kinh doanh khi thói quen mua sắm thay đổi. Chị Dương Thị Hương, tiểu thương tại chợ Tây Thành, cho biết: “Hiện nay, lượng khách đến chợ trực tiếp giảm nên tôi phải bán hàng trên các nền tảng mạng xã hội để tiếp cận nhiều khách hàng hơn, đồng thời quảng bá hàng hóa rộng rãi hơn”.

Theo thống kê, khoảng 48% người dân Thanh Hóa tham gia mua sắm trực tuyến; giá trị giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt trong thương mại điện tử đạt khoảng 30%. Các phương thức mua bán, thanh toán trên nền tảng số đang dần phổ biến, tạo thêm cơ hội tiếp cận khách hàng cho người kinh doanh. Tuy nhiên, để tận dụng được những tiện ích này, người dân cần biết sử dụng công nghệ phù hợp với nhu cầu thực tế.

Ở thôn Đồng Lớn (xã Như Thanh), nơi hơn 70% dân cư là đồng bào dân tộc thiểu số, điện thoại thông minh giúp người dân cập nhật tin tức, nắm bắt thông tin và chuyển khoản thanh toán tiền điện, tiền nước. Những việc trước đây cần đi lại hoặc chờ hướng dẫn trực tiếp nay có thể thực hiện ngay trên điện thoại. Ông Nguyễn Tiến Đào, người dân thôn Đồng Lớn, chia sẻ: “Điều thiết thực nhất là bây giờ là người dân rất thuận tiện trong việc nắm bắt thông tin xã hội từ tỉnh cho đến xã. Cùng với đó là thanh toán tiền điện nước mà không phải mất thời gian đi lại”.

Từ kinh doanh đến sinh hoạt thường ngày, công nghệ số đang đáp ứng nhiều nhu cầu thiết thực. Tuy vậy, không phải ai cũng thành thạo thiết bị thông minh. Với những người còn lúng túng khi sử dụng điện thoại, các thao tác tưởng chừng đơn giản vẫn có thể là trở ngại. Vì vậy, phổ cập kỹ năng số cần đi cùng hướng dẫn thực hành, giúp người dân từng bước tự sử dụng các ứng dụng và tiện ích.

Từ thao tác đến tự chủ

Tại thôn Vệ Thôn (xã Định Tân), nội dung chuyển đổi số được lồng ghép trong sinh hoạt chi bộ, hội nghị và các hoạt động tuyên truyền ở cơ sở. Ông Trịnh Đình Văn, trưởng thôn Vệ Thôn, cho biết: “Với cách làm này, những phần việc cụ thể trong chương trình chuyển đổi số của xã được phổ biến đến từng đảng viên, nhất là đảng viên trẻ. Từ kiến thức được tiếp thu, các đảng viên, đoàn viên nòng cốt phát huy tinh thần trách nhiệm, hướng dẫn người dân theo hướng “cầm tay chỉ việc”, giúp họ làm quen và thành thạo sử dụng các ứng dụng số”.

Trên địa bàn tỉnh hiện có 1.933 tổ công nghệ số cộng đồng và tổ Đề án 06 với hơn 12.400 thành viên. Lực lượng này trực tiếp hỗ trợ người dân tiếp cận và sử dụng các nền tảng số, nhất là những người còn lúng túng khi thao tác trên điện thoại.

Tại phố Quảng Thắng (phường Đông Quang), tổ công nghệ số cộng đồng hướng dẫn người dân sử dụng ứng dụng VNeID. Anh Đào Ngọc Phương, tổ trưởng tổ công nghệ số cộng đồng phố, cho biết: “Tổ công nghệ số cộng đồng đã hướng dẫn người dân sử dụng ứng dụng VNeID; trong số người dân được hỗ trợ, hơn 90% đã thành thạo các thao tác trên ứng dụng. Thời gian tới, tổ sẽ tiếp tục hướng dẫn, hỗ trợ để người dân sử dụng thành thạo hơn các tiện ích của VNeID”.

Cùng với lực lượng hỗ trợ tại cộng đồng, Công an phường Đông Quang cũng thường xuyên tổ chức các buổi hướng dẫn sử dụng VNeID, chú trọng người cao tuổi và người chưa thành thạo công nghệ. Người dân được hướng dẫn thao tác trên ứng dụng, sử dụng các tiện ích phù hợp với nhu cầu và nâng cao cảnh giác khi tiếp nhận thông tin, cung cấp dữ liệu cá nhân trên mạng.

Hướng dẫn trực tiếp giúp người dân làm quen với công nghệ, nhưng kết quả cần hướng tới là khả năng tự thao tác. Người dân cần biết tìm đúng chức năng, hoàn thành giao dịch và xử lý khi gặp vướng mắc. Đây là bước chuyển từ làm theo hướng dẫn sang chủ động sử dụng các tiện ích số.

Hình thành năng lực công dân số

Tính đến ngày 2/10/2026, Thanh Hóa đã cấp căn cước cho 3.871.874/3.871.874 công dân từ đủ 6 tuổi, đạt 100%. Toàn tỉnh có 3.338.226 tài khoản định danh điện tử được kích hoạt, tương đương khoảng 80% dân số. VNeID tạo điều kiện để người dân sử dụng giấy tờ điện tử, tiếp cận các tiện ích phục vụ giải quyết thủ tục hành chính, chăm sóc sức khỏe, an sinh xã hội, giao thông và thanh toán.

Tuy nhiên, số tài khoản được kích hoạt chưa phản ánh đầy đủ khả năng sử dụng công nghệ của người dân. Năng lực công dân số còn thể hiện ở việc biết khai thác tiện ích, tự thực hiện giao dịch và nhận diện rủi ro trên môi trường mạng.

Trung tá Nguyễn Hữu Trung, Phòng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội (Công an tỉnh Thanh Hóa), nhấn mạnh: “Nếu trước đây mục tiêu là làm cho người dân có tài khoản VNeID, thì hiện nay là làm cho người dân biết sử dụng VNeID; cao hơn nữa là biết tự thực hiện giao dịch và tự bảo vệ mình trên môi trường số. Công dân số không đơn thuần là người có điện thoại thông minh hay có một tài khoản VNeID. Quan trọng hơn là người dân có khả năng sử dụng công nghệ để giải quyết công việc của mình một cách chủ động, an toàn và có trách nhiệm”.

Đến hết quý I/2026, trên địa bàn tỉnh, tỷ lệ người dân trong độ tuổi trưởng thành có tri thức cơ bản về chuyển đổi số, có kỹ năng số và sử dụng được thiết bị thông minh để khai thác thông tin, nền tảng số đạt 85 - 90%. Tỷ lệ người trưởng thành được xác nhận đạt phổ cập tri thức về chuyển đổi số, kỹ năng số trên nền tảng VNeID đạt 85,84%.

Tại phường Đông Quang, sau khi được hướng dẫn, bà Khương Thị Vân đã có thể trực tiếp thao tác trên VNeID. Bà cũng chú ý hơn đến việc bảo vệ mình trên môi trường mạng. Bà Vân chia sẻ: “Với người cao tuổi, khi tiếp xúc với công nghệ mới rất khó nhưng sau khi được cán bộ công an tận tình chỉ dẫn, giờ chúng tôi rất yên tâm và tin tưởng. Tôi trực tiếp sử dụng, thao tác trên VNeID rất tiện lợi, nhanh chóng. Ngoài ra, tôi cũng cảnh giác trước các cuộc gọi lạ, kiểm chứng kỹ trước khi tiếp nhận các thông tin trên các nền tảng xã hội...”.

Kỹ năng số vì thế không chỉ nằm ở khả năng sử dụng ứng dụng, mà còn ở việc biết kiểm chứng thông tin, nhận diện rủi ro và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Kế hoạch số 281 ngày 4/8/2026 của UBND tỉnh về phát triển kinh tế số, xã hội số giai đoạn 2026-2030 đặt nhiệm vụ phổ cập tri thức, kỹ năng số trong tiến trình chuyển đổi số của tỉnh. Cùng với phát triển hạ tầng và nền tảng, việc phổ cập cần gắn với nhu cầu thực tế, giúp người dân tự thực hiện giao dịch, tiếp cận thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Phổ cập kỹ năng là bước đầu; khả năng tự sử dụng công nghệ trong công việc và sinh hoạt mới cho thấy mức độ làm chủ của mỗi người. Khi người dân chủ động khai thác tiện ích, tự thực hiện giao dịch và biết bảo vệ mình trên môi trường mạng, mục tiêu kiến tạo công dân số mới có cơ sở để trở thành hiện thực.