Hạt nếp 'Gà Gáy' từ huyền thoại xứ Mường đến chỉ dẫn địa lý

Gạo nếp Gà Gáy Mỹ Lung từ lâu đã được người tiêu dùng biết đến nhờ chất lượng đặc thù nổi bật. (Ảnh: Trung tâm Thẩm định Chỉ dẫn địa lý và Nhãn hiệu quốc tế)

Giữa miền núi Phú Thọ, người Mường vẫn truyền nhau câu chuyện về sự ra đời của cái tên nếp Gà Gáy. Chuyện kể rằng, thuở Vua Hùng, một người con dâu trẻ vì mải việc nên đến lúc chuẩn bị bữa cơm mời trưởng tộc mới vội vàng đồ xôi, dù gạo chưa được ngâm đủ thời gian.

Không ngờ, nồi xôi làm trong lúc gấp gáp lại thơm và dẻo khác thường. Khi được hỏi đây là loại gạo gì, cô gái bối rối gọi đó là “gạo nếp gà gáy”. Cái tên mộc mạc ấy dần trở thành dấu hiệu nhận diện của giống nếp riêng có tại vùng Mỹ Lung, gắn với ký ức cộng đồng và đời sống văn hóa của người Mường qua nhiều thế hệ.

Giống nếp phải hái từng bông

Nếp Gà Gáy là giống lúa dài ngày, thường được gieo cấy từ tháng 5 đến tháng 10. Thân lúa cao khoảng 1,5 m, có mùi thơm nên việc chăm sóc khó hơn nhiều giống lúa khác. Cây lúa chỉ thích hợp với điều kiện khí hậu, nguồn nước và thổ nhưỡng đặc thù của vùng trồng.

Đặc biệt, giống lúa này không thể thu hoạch bằng máy mà phải hái từng bông bằng tay. Công việc tốn nhiều thời gian và công sức, nhưng đổi lại là những hạt gạo thon tròn, chắc mẩy, màu trắng ngà và có độ bóng tự nhiên.

Khi chế biến, gạo có mùi thơm nhẹ nhưng lưu hương lâu. Xôi nếp Gà Gáy dẻo, đậm vị và không gây cảm giác ngấy. Theo thông tin của Cục Sở hữu trí tuệ, sản phẩm có hàm lượng amylose không vượt quá 6,02%, trong khi hàm lượng protein đạt từ 7,95% trở lên.

Những đặc tính này không chỉ đến từ giống lúa bản địa mà còn gắn chặt với điều kiện của vùng sản xuất. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 24,5 độ C, nền nhiệt tương đối ổn định trong suốt thời gian cây sinh trưởng. Đất trồng có hàm lượng chất hữu cơ tổng số trung bình 4,21%, thuận lợi cho quá trình tích lũy dinh dưỡng và tổng hợp protein trong hạt.

Chính sự kết hợp giữa giống bản địa, đất, khí hậu và tập quán canh tác lâu đời của người dân đã tạo nên chất lượng riêng mà việc mang giống đến nơi khác khó có thể tái tạo đầy đủ.

Thế nhưng, lợi thế đặc thù cũng từng trở thành thách thức đối với sự tồn tại của giống lúa quý. Do thời gian sinh trưởng dài, chăm sóc và thu hoạch khó, nếp Gà Gáy có thời điểm đứng trước nguy cơ mai một khi người dân chuyển sang gieo trồng những giống lúa ngắn ngày, sớm cho thu hoạch.

Bước ngoặt xuất hiện khi các hoạt động bảo tồn và phát triển giống nếp Gà Gáy được triển khai tại địa phương. Hợp tác xã sản xuất, kinh doanh gạo nếp Gà Gáy Mỹ Lung được thành lập, trở thành đầu mối cung cấp giống, tổ chức vùng sản xuất, hỗ trợ vật tư, đầu tư máy móc sau thu hoạch và liên kết tiêu thụ.

Đến nay, hợp tác xã thu hút hơn 280 hộ dân tham gia, với diện tích gieo cấy hơn 100 ha. Năng suất bình quân đạt khoảng 140-150 kg/sào, tương đương 3-4 tấn/ha; doanh thu trung bình hơn 90 triệu đồng/ha. Sản phẩm đã có mặt tại hơn 100 đại lý trong và ngoài tỉnh.

Từ nhãn hiệu tập thể đến chỉ dẫn địa lý

Năm 2010, nếp Gà Gáy Mỹ Lung được bảo hộ dưới hình thức nhãn hiệu tập thể. Đây là nền tảng đầu tiên để người dân địa phương cùng gìn giữ tên gọi, xây dựng bao bì, truy xuất nguồn gốc và từng bước đưa sản phẩm ra thị trường.

Sau bảo hộ, giá trị kinh tế của nếp Gà Gáy cao hơn và sản phẩm dần khẳng định vị trí trên thị trường. Năm 2022, sản phẩm được công nhận OCOP 4 sao. Một mô hình sản xuất theo hướng hữu cơ trên diện tích 24 ha với 125 hộ tham gia cũng cho thấy năng suất và lợi nhuận cao hơn phương thức sản xuất vô cơ, đồng thời hạn chế tác động đến môi trường và hệ sinh thái đồng ruộng.

Tuy nhiên, nhãn hiệu tập thể chủ yếu giúp các thành viên cùng sử dụng và quản lý một dấu hiệu chung. Để xác lập rõ hơn mối liên hệ đặc thù giữa chất lượng sản phẩm với vùng đất sản xuất, Phú Thọ tiếp tục xây dựng chỉ dẫn địa lý cho nếp Gà Gáy Mỹ Lung.

Sau gần 4 năm triển khai dự án đăng ký bảo hộ và quản lý chỉ dẫn địa lý, Cục Sở hữu trí tuệ ban hành Quyết định số 323/QĐ-SHTT, cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 000155 cho gạo nếp Gà Gáy mang tên “Mỹ Lung”. Sở Khoa học-Công nghệ tỉnh Phú Thọ là tổ chức quản lý chỉ dẫn địa lý này.

Khu vực được bảo hộ gồm vùng sản xuất hiện thuộc các xã Sơn Lương, Xuân Viên và Thượng Long của tỉnh Phú Thọ. Đây là nơi giống nếp bản địa đã được người dân gìn giữ và canh tác qua nhiều thế hệ.

Chỉ dẫn địa lý không đơn thuần là một tên gọi được bảo hộ. Đằng sau đó là bộ tiêu chí xác định vùng trồng, giống lúa, điều kiện sản xuất và chất lượng sản phẩm. Chỉ những sản phẩm đáp ứng các yêu cầu đặt ra mới được sử dụng tên gọi “Mỹ Lung”.

Cơ chế này giúp người tiêu dùng nhận biết nguồn gốc và chất lượng thật của sản phẩm, đồng thời tạo căn cứ pháp lý để ngăn chặn việc lợi dụng tên tuổi đặc sản. Với người sản xuất, chỉ dẫn địa lý mở ra điều kiện tổ chức vùng nguyên liệu theo quy trình thống nhất, kiểm soát chất lượng và xây dựng niềm tin trên thị trường.

Theo Sở Khoa học-Công nghệ tỉnh Phú Thọ, bảo hộ chỉ dẫn địa lý còn tạo cơ sở để nâng cao năng lực cạnh tranh, mở rộng thị trường tiêu thụ, bảo tồn nguồn gen quý và phát triển sản xuất bền vững. Địa phương cũng hướng tới kết nối nếp Gà Gáy với du lịch cộng đồng và quảng bá văn hóa Mường.

Từ một giống lúa được giữ lại bằng kinh nghiệm của nhiều thế hệ, nếp Gà Gáy Mỹ Lung đã đi qua hành trình xây dựng nhãn hiệu tập thể, phát triển sản phẩm OCOP rồi tiến tới bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Nhưng tấm giấy chứng nhận mới chỉ là bước khởi đầu.

Giá trị của chỉ dẫn địa lý chỉ được phát huy khi giống lúa tiếp tục được bảo tồn, vùng trồng được quản lý chặt, chất lượng giữa các hộ sản xuất được duy trì đồng đều và đầu ra được tổ chức ổn định. Nếu làm được điều đó, tên gọi “Mỹ Lung” không chỉ giúp bảo vệ một đặc sản, mà còn góp phần giữ sinh kế, ruộng nếp và câu chuyện văn hóa của cộng đồng người Mường trên vùng đất Phú Thọ.