Hạt "ngọc" bên dòng sông Chảy

Hương nếp non trên những cánh đồng phù sa

Những ngày vào vụ cốm, dọc bờ sông Chảy, những cánh đồng lúa nếp ở các thôn Làng Khánh, Thống Nhất, Minh Chuẩn của xã Tân Lĩnh trải dài một màu xanh mướt.

Những bông nếp đang độ ngậm sữa, hạt vừa chắc tới, cúi mình trên thân lúa, tỏa hương thơm dịu nhẹ. Trên đồng, người dân tất bật lựa chọn, thu hoạch những bông nếp non để làm nên thứ cốm xanh dẻo thơm, mang đậm hương vị quê nhà.

Chị Hoàng Thị Thời, thôn Làng Khánh chia sẻ: “Nhà tôi có 3 sào lúa, trước đây cấy lúa tẻ chỉ đủ ăn, có năm mất mùa còn đói. Nhưng từ năm 2024 đến nay, đến vụ mùa nhà tôi trồng hết lúa nếp. Vừa gặt gần 1 sào nhưng đã làm được 30 kg cốm, bán đi được gần 2 triệu đồng, trồng lúa nếp mang lại hiệu quả kinh tế cao”.

Ở thôn Thống Nhất, chị Nguyễn Thị Sánh là một trong những hộ chuyển toàn bộ diện tích lúa vụ mùa sang trồng nếp làm cốm. Trước đây, gia đình chị có 7 sào ruộng nhưng chủ yếu đi làm thuê, ruộng để người thân, hàng xóm canh tác rồi chia thóc. Nhận thấy hiệu quả từ cây lúa nếp, vụ mùa năm 2025, chị trồng lúa nếp trên toàn bộ diện tích.

Chị Sánh chia sẻ: “Vụ mùa năm 2025 nhà tôi trồng 7 sào lúa nếp, một phần để gạo ăn, một phần làm giống cho vụ sau, còn lại bán được 22 triệu đồng, rất năng suất, gấp mấy lần so với trồng lúa tẻ”.

Từ hiệu quả kinh tế thực tế, cây lúa nếp làm cốm ngày càng được người dân quan tâm. Tại 3 thôn Làng Khánh, Thống Nhất và Minh Chuẩn, tổng diện tích đất trồng lúa trên 120 ha.

Trước đây, người dân chủ yếu cấy lúa tẻ để lấy gạo ăn, giá trị kinh tế chưa cao. Không ít hộ từng bỏ ruộng đi làm thuê hoặc nhượng lại cho người khác canh tác.

Từ năm 2015, người dân bắt đầu mở rộng diện tích trồng giống nếp Mò Me. Đặc biệt, từ năm 2022 đến nay, phong trào phát triển mạnh với khoảng 80% diện tích lúa vụ mùa tại khu vực này được chuyển sang trồng nếp làm cốm.

Từ năm 2015, người dân bắt đầu mở rộng diện tích trồng giống nếp Mò Me.

Với gia đình chị Nguyễn Minh Khánh ở thôn Thống Nhất, từ năm 2019, cây lúa nếp làm cốm đã dần trở thành cây trồng chủ lực trong vụ mùa. Đặc biệt, từ năm 2022 đến nay, khoảng 4 sào ruộng của gia đình đều được dành để trồng nếp. Riêng vụ mùa trước, gia đình thu được gần 10 triệu đồng từ bán cốm, ngoài phần giữ lại làm lương thực và giống cho vụ sau.

Giữ hương cốm quê, nâng giá trị hạt "ngọc"

Trước đây, làm cốm chủ yếu dựa vào phương pháp thủ công nên sản lượng không lớn. Dần dần, cách làm truyền thống không đáp ứng được nhu cầu thị trường. Bà Trần Thị Giấy, thôn Minh Chuẩn tìm cách đưa máy móc vào chế biến cốm.

Từ những chiếc máy sao chè sẵn có, bà bắt đầu thử nghiệm sao cốm bằng máy. Những mẻ đầu tiên không thành công, sau nhiều lần thử nghiệm, bà dần tìm được cách chế biến phù hợp.

Đến nay, gia đình bà đã đầu tư nhiều loại máy phục vụ các công đoạn sao, xay xát, sàng sảy, giã cốm, giúp giảm đáng kể sức lao động thủ công và nâng cao năng lực chế biến.

Cùng với đổi mới trong chế biến, người dân Tân Lĩnh đã từng bước thay đổi phương thức tiêu thụ. Bên cạnh bán hàng trực tiếp, nhiều hộ tích cực quảng bá sản phẩm qua mạng xã hội, sử dụng các công cụ công nghệ để hỗ trợ giới thiệu và tìm kiếm khách hàng.

Từ món ăn dân dã, cốm Tân Lĩnh đang từng bước khẳng định giá trị của một sản phẩm nông nghiệp hàng hóa, vừa mang lại thu nhập cho người dân, vừa góp phần gìn giữ hương vị truyền thống. Không dừng ở giá trị kinh tế, cốm còn có thể trở thành điểm nhấn trong hành trình quảng bá văn hóa, ẩm thực và du lịch Tân Lĩnh.

Từ món ăn dân dã, cốm Tân Lĩnh đang từng bước khẳng định giá trị của một sản phẩm nông nghiệp hàng hóa, vừa mang lại thu nhập cho người dân, vừa góp phần gìn giữ hương vị truyền thống.

Nhằm tôn vinh giá trị hạt nếp Mò Me (Nuốt Mò), thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm và gìn giữ bản sắc văn hóa các dân tộc, xã Tân Lĩnh dự kiến tổ chức Ngày hội văn hóa các dân tộc xã Tân Lĩnh năm 2026, trong đó trọng tâm là Hội thi “Hạt ngọc bên sông Chảy” vào ngày 22/11.

Hội thi dự kiến có các hoạt động chế biến cốm, sáng tạo các món ăn từ cốm và lúa nếp Mò Me, tạo không gian giao lưu, giới thiệu những nét đặc sắc trong văn hóa ẩm thực địa phương.

Trong định hướng phát triển du lịch xanh gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa, những sản phẩm nông nghiệp mang đậm dấu ấn địa phương như cốm Mò Me góp phần làm phong phú trải nghiệm của du khách. Để rồi, mỗi khi nhắc đến Tân Lĩnh, cùng với những danh lam thắng cảnh và sắc màu văn hóa các dân tộc, du khách còn nhớ đến cốm Mò Me - hạt ngọc bên dòng sông Chảy.