Hạt nhân trung tâm cho một kỷ nguyên đường sắt mới

ĐSĐT sẽ dần được nội địa hóa

Nền tảng để tự chủ, giảm phụ thuộc

Tổng Công ty Đường sắt Việt Nam (VNR) vừa đề xuất đầu tư 17.286 tỷ đồng xây dựng một Tổ hợp công nghiệp đường sắt rộng khoảng 250ha, vị trí đặt tại khu vực các xã: Chuyên Mỹ, Ứng Hòa, TP Hà Nội. Lãnh đạo VNR, cho biết dự án đang trong bước hoàn thiện báo cáo nghiên cứu tiền khả thi, dự kiến được phê duyệt giữa năm 2026, khởi công cuối năm 2026 và hoàn thành năm 2028 để kịp đáp ứng nhu cầu của tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.

Tổ hợp không chỉ là khu sản xuất, hướng tới tự chủ sản xuất thiết bị, linh kiện cho các dự án mới; mà còn tích hợp trung tâm thử nghiệm, trung tâm vận hành và cơ sở đào tạo nhân lực chuyên sâu cho ngành đường sắt. Đây là hạt nhân quan trọng để ngành đường sắt dần dần tự chủ về công nghiệp, công nghệ, giảm phụ thuộc nước ngoài và mang lại hiệu quả kinh tế.

Trên thực tế, ngành đường sắt Việt Nam đã có chiều dài phát triển hàng trăm năm, nhưng lại đi sau các nước phát triển trong khu vực và trên thế giới rất xa. Hệ thống đường sắt quốc gia vẫn ứng dụng công nghệ cũ, chưa có tàu điện khí, tàu tốc độ cao, đường sắt đô thị (ĐSĐT) thì mới được định hình và phụ thuộc gần như 100% vào công nghệ nước ngoài.

Chuyên gia giao thông, thạc sĩ Vũ Tuấn Linh nhận định, không khó để nhận thấy nghịch lý đường sắt với tiềm năng rất lớn lại đang chiếm tỷ trọng nhỏ trong cơ cấu vận tải, bao gồm cả hành khách và hàng hóa của nước ta. Nguyên do là đường sắt chưa được hiện đại hóa, quy hoạch bài bản, chưa đủ năng lực đáp ứng nhu cầu ngày càng cao cả về số lượng lẫn chất lượng của thời đại mới. Đường sắt quốc gia, ĐSĐT… đều có lợi thế là vận hành trên một hạ tầng dành riêng, sức chở lớn, nó có đủ năng lực để trở thành trụ cột của hệ thống GTVT. “Nhưng nhiều năm qua chúng ta chưa khai thác được hết tiềm năng của đường sắt, chưa quan tâm đầu tư mạnh mẽ, nên đường sắt đang trở nên lạc hậu, đi kèm với nó là một ngành công nghiệp đường sắt chậm phát triển” - ông Vũ Tuấn Linh nói.

Trước đòi hỏi thực tế, Chính phủ đã đặt quyết tâm xây dựng một ngành công nghiệp đường sắt năng lực cao, hướng tới tự chủ, nội địa hóa, hoàn toàn lột bỏ lớp vỏ cũ kỹ để đáp ứng nhu cầu phát triển trong tương lai. Và Tổ hợp công nghiệp đường sắt sẽ là hạt nhân trung tâm cho một kỷ nguyên mới của ngành đường sắt với sự xuất hiện, đảm đương vai trò chính yếu của đường sắt tốc độ cao; ĐSĐT…

Thạc sĩ quản lý kinh tế Hoàng Thị Thu Phương chia sẻ, theo như đề xuất, Tổ hợp công nghiệp đường sắt sẽ được xây dựng tại Hà Nội, điều này sẽ mang đến kỳ vọng về một khu vực công nghiệp phát triển mới, góp phần không nhỏ cho kinh tế - xã hội cho TP. Trong tổ hợp không chỉ có sản xuất đầu máy, toa xe, linh kiện đường sắt mà còn có cả đào tạo nhân lực, nghiên cứu về công nghệ…. sẽ thu hút một lượng lớn người lao động. “Khu vực các xã được đề xuất xây dựng tổ hợp cũng chưa thực sự phát triển kinh tế tại chỗ, người dân vẫn phải đi tìm việc làm ở nơi khác, cư dân thưa thớt. Nhưng khi hình thành tổ hợp, nơi đây sẽ trở thành một vùng đô thị công nghiệp rất phát triển, giải quyết công ăn việc làm cho người dân địa phương” - bà Hoàng Thị Thu Phương nói.

Cần chiến lược phù hợp

Theo lãnh đạo VNR, dự án Tổ hợp công nghiệp đường sắt sẽ được thực hiện theo hình thức đầu tư công, với mục tiêu từng bước làm chủ vận hành, bảo trì và sản xuất một số linh kiện, phụ tùng thay thế cho đường sắt tốc độ cao; nhận chuyển giao công nghệ, đầu tư thiết bị để sản xuất đầu máy, toa xe cho đường sắt quốc gia tốc độ dưới 200km/giờ, đồng thời mua thiết kế và sản xuất đoàn tàu cho ĐSĐT. Theo kế hoạch, giai đoạn 2029 - 2031, Tổ hợp sẽ lắp ráp đầu máy điện, đầu máy năng lượng sạch; sản xuất toa xe khách tốc độ dưới 160km/giờ; lắp ráp tàu điện đô thị và sản xuất toa xe hàng phục vụ tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.

Giai đoạn 2032 - 2035, Tổ hợp đặt mục tiêu làm chủ sản xuất toa xe, lắp ráp đầu máy điện với tỷ lệ nội địa hóa khoảng 30%, đồng thời sản xuất vật tư, phụ tùng cho hạ tầng và hệ thống thông tin tín hiệu. Với đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, Tổ hợp sẽ tham gia lắp ráp tàu theo hợp đồng chuyển giao công nghệ, hướng tới tỷ lệ nội địa hóa 20% vào năm 2035. Giai đoạn 2040 - 2050, dự án đặt mục tiêu nội địa hóa khoảng 80% đối với đoàn tàu và sản xuất vật tư, phụ tùng phục vụ khai thác, vận hành đường sắt tốc độ cao.

Các chuyên gia cho rằng, đây là một kế hoạch đầy tham vọng và nếu thành công sẽ tạo nên bước ngoặt thay đổi hẳn về chất của ngành đường sắt Việt Nam. Tuy nhiên, ngành đường sắt hiện đại đòi hỏi công nghệ rất phức tạp và liên tục đổi mới, đặc biệt là trong các hệ thống tín hiệu, điều khiển, và công nghệ vật liệu. Việc theo kịp những tiến bộ này đòi hỏi nguồn lực khổng lồ và nếu vận tải đường sắt Việt Nam không theo kịp quy mô phát triển của công nghiệp, sẽ nảy sinh những khó khăn không nhỏ.

Do đó, chiến lược phù hợp cho ngành đường sắt Việt Nam là tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, làm chủ những khâu có lợi thế cạnh tranh và giá trị gia tăng cao. Chuyên gia giao thông, thạc sĩ Lê Trung Hiếu cho rằng: “Trước mắt chúng ta nên tập trung vào việc nội địa hóa khâu khai thác, bảo trì và sửa chữa. Việc làm chủ các quy trình này, từ việc bảo dưỡng định kỳ các đầu máy, toa xe đến sửa chữa lớn hệ thống tín hiệu và hạ tầng đường ray, sẽ giúp giảm đáng kể chi phí vận hành, tăng tính chủ động và đảm bảo an toàn cho toàn mạng lưới. Đây là những công việc cần nguồn nhân lực lớn và có thể được đào tạo, chuyển giao công nghệ dễ dàng hơn”.

Đối với các hệ thống phức tạp hơn như tín hiệu, điều khiển tàu hay chế tạo đầu máy toa xe tốc độ cao, việc hợp tác với các tập đoàn lớn trên thế giới sẽ giúp chúng ta tiếp cận công nghệ tiên tiến mà không phải đầu tư quá lớn ban đầu. Mục tiêu đặt ra là tham gia khoảng 50 - 70% vào chuỗi cung ứng cho đường sắt cao tốc, điều này có nghĩa là tập trung vào các công đoạn có tính khả thi và hiệu quả kinh tế.

Bên cạnh đó, Việt Nam cũng nên đẩy mạnh chuyển giao công nghệ và hợp tác quốc tế với các đối tác hàng đầu thế giới. Với sự hình thành Tổ hợp công nghiệp đường sắt, chúng ta sẽ có điều kiện tối ưu để đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, thử nghiệm, phát triển, và ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, điều hành, và bảo trì hệ thống đường sắt.

Minh Tường