Hát Trống quân Bùi Xá: Tiếng hát giao duyên giữa làng quê Kinh Bắc

Hát Trống quân Bùi Xá mang đậm nét đẹp ứng xử của người Kinh Bắc, mỗi câu hát là một câu chuyện về cuộc sống, tình yêu, lao động và quê hương; mỗi nhịp trống là một nhịp nối giữa quá khứ với hiện tại.

Hát Trống quân làng Bùi Xá được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016. (Ảnh: Diệp Trương/TTXVN)

Hát Trống quân làng Bùi Xá được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016. (Ảnh: Diệp Trương/TTXVN)

Nghệ thuật hát Trống quân Bùi Xá (thành phố Bắc Ninh), được người dân bảo tồn và phát triển đã hàng trăm năm. Hát Trống quân thường nôm na theo kiểu ngẫu hứng phổ theo thơ lục bát, mỗi khi đám hát Trống quân trong làng Bùi Xá vang lên, đều khiến các đôi trai gái khắp vùng say mê, tạo nên một không gian cộng đồng tiếng hát râm ran khắp làng quê.

Tự hào tiếng hát lâu đời của làng quê Kinh Bắc

Bắc Ninh từ lâu được biết đến là vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa và khoa bảng. Đây là cái nôi của nhiều loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc. Trong đó, hát Trống quân Bùi Xá là một loại hình nghệ thuật độc đáo, xuất hiện từ khoảng thế kỷ XIII, dưới triều đại nhà Trần, được người dân nơi đây gìn giữ và lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Xưa kia, những gánh hát Trống quân Bùi Xá từng nổi tiếng ở nhiều vùng, thậm chí được lưu truyền là đã có dịp về kinh thành Thăng Long biểu diễn. Câu chuyện về những cuộc hát được vua Trùng Quang nhà Hậu Trần mến mộ, mời về kinh thành cũng là một dấu ấn được các thế hệ người dân địa phương nhắc lại với niềm tự hào.

Không chỉ là một hình thức giải trí sau những ngày lao động vất vả, tiếng hát còn trở thành phương tiện giao lưu, kết nối tình cảm và thể hiện tài ứng đối của người dân trong làng.

Hát Trống quân Bùi Xá phát triển hưng thịnh nhất vào giai đoạn trước Cách mạng tháng Tám năm 1945. Cứ mỗi dịp mùa Thu, đặc biệt là những đêm Rằm tháng Tám âm lịch, người dân lại nô nức tổ chức những cuộc hát tại bãi cỏ trước cửa đình làng. Các đôi nam thanh nữ tú chia thành hai bên, cùng tham gia hát đối đáp dưới ánh trăng, trong sự cổ vũ của đông đảo dân làng.

Có những cuộc hát kéo dài từ tối đến tận khi trăng tàn. Tiếng hát khi réo rắt, khi dí dỏm, lúc lại đầy tình cảm, vang lên từ sân đình ra đến những con đường làng, cánh đồng quê.

Với nhiều thế hệ người Bùi Xá, đó không chỉ là ký ức về một loại hình nghệ thuật mà còn là ký ức đẹp về tình làng nghĩa xóm, về những mùa hội rộn ràng và những mối duyên được bắt đầu từ câu hát.

Độc đáo lối hát đối đáp giao duyên

Điểm đặc sắc của hát Trống quân Bùi Xá nằm ở lối hát đối đáp giao duyên giữa nam và nữ. Không đòi hỏi sự cầu kỳ về trang phục, sân khấu hay dàn nhạc, cuộc hát thường diễn ra trong không gian cộng đồng với hai nhóm người hát đứng ở hai phía của chiếc trống quân.

Các liền anh, liền chị lần lượt cất lời, bên này đưa ra câu hỏi, bên kia tìm cách đối đáp. Nội dung có thể xoay quanh tình yêu đôi lứa, tình cảm gia đình, tình làng nghĩa xóm, phong tục tập quán, mùa màng, quê hương đất nước và những câu chuyện đời thường.

Người hát không chỉ cần có giọng hát tốt mà còn phải nhanh trí, hiểu biết và có khả năng ứng tác. Một câu hát vừa được cất lên có thể trở thành đề tài để bên kia trả lời bằng một câu thơ mới. Chính sự linh hoạt ấy tạo nên sức hấp dẫn riêng của mỗi cuộc hát.

Khác với lối hát có phần trau chuốt, nền nếp của Quan họ, lời ca Trống quân Bùi Xá thường gần gũi, tự nhiên, sử dụng nhiều câu thơ lục bát quen thuộc. Người hát có thể lấy chất liệu từ ca dao, tục ngữ, những câu chuyện dân gian hoặc tự sáng tác ngay trong cuộc đối đáp.

Tuy mộc mạc, lời hát vẫn thể hiện sự tinh tế trong cách sử dụng ngôn từ, khả năng liên tưởng và nét duyên dáng của người dân quê. Có những câu hát mang tính thách đố, thử tài đối đáp; có câu lại thể hiện sự quan tâm, tình cảm kín đáo giữa đôi bên.

Hát Trống quân Bùi Xá có quy trình đối đáp tương đối rõ ràng, thường bắt đầu bằng các câu hát chào, mừng, chúc, hỏi. Trình tự ấy giúp cuộc hát diễn ra tự nhiên, tạo sự kết nối giữa hai nhóm người hát trước khi bước vào những nội dung đối đáp sâu hơn.

Đặc biệt, lời thơ thường theo thể lục bát 6/8 nhưng khi thể hiện lại có tiết tấu riêng theo lối văn thập cửu, thường được mô tả với nhịp 10/9 hoặc 11/9. Đây là một trong những đặc điểm tạo nên sự khác biệt của Trống quân Bùi Xá so với một số hình thức hát Trống quân ở những vùng khác.

Chiếc trống đất - Nhạc cụ làm nên bản sắc riêng

Nếu lời ca là linh hồn của cuộc hát thì chiếc trống quân chính là yếu tố tạo nên âm thanh đặc trưng, giữ nhịp cho những màn đối đáp.

Điều thú vị là nhạc cụ trong hát Trống quân Bùi Xá không phải một bộ trống cầu kỳ hay những nhạc cụ có cấu tạo phức tạp. Người dân sử dụng một hình thức trống đất, được tạo nên từ những vật liệu đơn giản, gần gũi với đời sống.

Theo mô tả của các nghệ nhân, chiếc trống được cấu tạo từ một thanh gỗ nằm ngang, hai bên có hai cọc làm điểm tựa. Giữa hai cọc được nối bằng một sợi dây thép. Ở chính giữa dây có đặt một chiếc trống nhỏ, phần miệng rỗng úp xuống thanh ngang, phần đáy tiếp xúc với dây.

Khi người chơi gõ vào đầu dây, độ rung truyền qua dây và tác động vào đáy trống, tạo ra âm thanh trầm, vang, có độ ngân đặc trưng. Nhịp trống được điều chỉnh phù hợp với lời ca, giúp người hát giữ tiết tấu và tạo sự nhịp nhàng trong quá trình đối đáp.

Sự sáng tạo trong cách chế tác nhạc cụ cho thấy nét tài tình của người dân lao động xưa. Từ những vật liệu bình dị, họ đã tạo nên một nhạc cụ độc đáo, phục vụ nhu cầu sinh hoạt văn hóa cộng đồng.

Không có dàn nhạc lớn, không cần sân khấu chuyên nghiệp, chỉ với chiếc trống đất và những giọng hát mộc mạc, người Bùi Xá đã tạo nên một không gian nghệ thuật giàu sức cuốn hút. Tiếng trống hòa cùng lời ca tạo thành nhịp điệu riêng, vừa rộn ràng, vừa gần gũi, khiến người nghe dễ dàng hòa mình vào cuộc hát.

Chính sự giản dị ấy làm nên sức hấp dẫn của Trống quân Bùi Xá. Giá trị nghệ thuật không nằm ở sự phô diễn kỹ thuật mà ở khả năng ứng tác, tương tác và kết nối giữa những người tham gia.

Từ lời ca tiếng hát se duyên đến di sản văn hóa vùng Kinh Bắc

Hát Trống quân Bùi Xá không chỉ là nghệ thuật trình diễn mà còn là một nét sinh hoạt văn hóa cộng đồng đặc biệt. Những đêm hát thường được tổ chức khi mùa màng đã thu hoạch, người dân có thời gian nghỉ ngơi, gặp gỡ và tham gia các hoạt động hội làng.

Không ít đôi trai gái trong làng đã nên duyên vợ chồng từ những cuộc hát như thế. Những câu hát giao duyên vì vậy không chỉ tạo nên một hình thức sinh hoạt văn nghệ mà còn góp phần kết nối cộng đồng, vun đắp tình cảm và gìn giữ những phong tục đẹp của làng quê Bắc Bộ.

Cũng như nhiều loại hình nghệ thuật dân gian khác, hát Trống quân Bùi Xá từng trải qua những giai đoạn thăng trầm. Sau năm 1945, do hoàn cảnh lịch sử và những biến động của đời sống xã hội, các cuộc hát truyền thống dần thưa vắng. Trong những năm tháng chiến tranh, khi cả nước tập trung cho nhiệm vụ đấu tranh giải phóng dân tộc, sinh hoạt hát Trống quân không còn được tổ chức thường xuyên như trước.

Tuy nhiên, tình yêu đối với tiếng trống, lời ca vẫn âm thầm được lưu giữ trong ký ức của những người cao tuổi. Những nghệ nhân từng tham gia các cuộc hát từ thuở thiếu thời vẫn nhớ lời ca, nhịp trống và cách thức đối đáp của cha ông.

Năm 1993, những người yêu thích Trống quân ở Bùi Xá bắt đầu tập hợp lại để khôi phục loại hình nghệ thuật truyền thống. Một câu lạc bộ được thành lập, trở thành nơi gặp gỡ của những người cùng chung niềm đam mê.

Từ những thành viên ban đầu, phong trào dần được khôi phục. Các nghệ nhân tích cực sưu tầm lời ca cổ, phục dựng cách hát, cách sử dụng trống đất và truyền dạy cho những người có nhu cầu tìm hiểu.

Một dấu mốc quan trọng là năm 2016, hát Trống quân Bùi Xá được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi nhận này khẳng định giá trị văn hóa đặc sắc của loại hình nghệ thuật, đồng thời tạo thêm động lực để địa phương và cộng đồng tiếp tục quan tâm bảo tồn, phát huy di sản.

Đến năm 2019, câu lạc bộ đã sưu tầm được hơn 130 bài hát, trong đó có nhiều bài mang nội dung về tình yêu quê hương, đất nước, lao động sản xuất, tình cảm gia đình, cưới hỏi và sinh hoạt cộng đồng.

Giá trị của hát Trống quân Bùi Xá không chỉ nằm ở những bài hát cổ hay chiếc trống đất độc đáo mà còn ở tinh thần cộng đồng, sự thông minh, dí dỏm và nét đẹp ứng xử của người Kinh Bắc. Mỗi câu hát là một câu chuyện về cuộc sống, tình yêu, lao động và quê hương; mỗi nhịp trống là một dấu nối giữa quá khứ với hiện tại./.

(Vietnam+)

Nguồn VietnamPlus: https://www.vietnamplus.vn/hat-trong-quan-bui-xa-tieng-hat-giao-duyen-giua-lang-que-kinh-bac-post1146950.vnp