Hệ giá trị của danh nhân Lê Quý Đôn, nhìn từ hồ sơ trình UNESCO

Tại đây, bên cạnh tầm vóc của một nhà bác học thế kỷ 18, hệ thống luận cứ này còn cho thấy giá trị bền vững của di sản Lê Quý Đôn đối với giáo dục, khoa học và văn hóa trong bối cảnh hiện đại.

Từ 2 nhóm di sản lớn

Theo các phân tích tại hội thảo, trong giai đoạn xây dựng và hoàn thiện, hồ sơ đề nghị UNESCO cùng kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726 - 2026) được triển khai dựa trên cách tiếp cận di sản của ông như một chỉnh thể thống nhất. Đây được xem là 1 trong những luận cứ quan trọng, góp phần để Đại hội đồng UNESCO thông qua Nghị quyết cùng kỷ niệm 300 năm ngày sinh của ông vào cuối năm 2025 vừa qua.

Cụ thể, theo TS Lê Cẩm Ly (Viện Nghiên cứu Văn hóa, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), hệ thống di sản gắn với Lê Quý Đôn về cơ bản gồm 2 nhóm là di sản vật thể và di sản phi vật thể, tạo nên nền tảng để làm rõ giá trị nổi bật của danh nhân trong hồ sơ trình UNESCO.

Ông Jonathan Baker (bên phải), Trưởng đại diện Văn phòng UNESCO tại Hà Nội, trao Nghị quyết của UNESCO tôn vinh danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn cho tỉnh Hưng Yên tại lễ kỷ niệm tối 31/7. Ảnh: Đinh Văn Nhiều -TTXVN

Trong đó, di sản vật thể bao gồm hệ thống di tích, công trình tưởng niệm, hiện vật, tư liệu gốc phản ánh cuộc đời, sự nghiệp của Lê Quý Đôn - tiêu biểu là khu lưu niệm trên quê hương ông tại xã Lê Quý Đôn (tỉnh Hưng Yên) cùng nhiều hiện vật, sắc phong, gia phả, bia đá, bản khắc và thư tịch hiện được lưu giữ tại các cơ quan lưu trữ, bảo tàng và dòng họ.

Thực tế, bên cạnh giá trị tự thân, các di sản vật thể này còn cho thấy khả năng kết nối công chúng với những hệ giá trị về tri thức, giáo dục, văn hóa mà Lê Quý Đôn để lại. Từ đó, chúng trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, góp phần đưa tư tưởng học thuật và những giá trị nhân văn của ông tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Bên cạnh đó, hệ thống di sản phi vật thể gắn với Lê Quý Đôn bao gồm di sản tư liệu, di sản tri thức, tư tưởng học thuật, các giá trị giáo dục và ký ức xã hội được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Đây là bộ phận quan trọng cấu thành hệ thống di sản của Lê Quý Đôn và là cơ sở để tiếp tục đánh giá ý nghĩa nổi bật của di sản này theo các luận cứ được trình bày trong hồ sơ đề nghị UNESCO cùng kỷ niệm 300 năm ngày sinh của ông. Chúng gắn với hệ thống tri thức đồ sộ mà ông để lại, cũng như cách Lê Quý Đôn hệ thống hóa tri thức trên nhiều lĩnh vực, qua đó phản ánh trình độ học thuật của Đại Việt thế kỷ 18 và tạo nên một di sản có tính chỉnh thể.

Từ thực tế này, trong quá trình xây dựng hồ sơ trình UNESCO, các chuyên gia đã chọn cách tiếp cận liên ngành. Thay vì nhìn nhận Lê Quý Đôn đơn thuần là một nhà sử học hoặc nhà văn hóa, hồ sơ cho thấy các trước tác của ông bao quát nhiều lĩnh vực như sử học, địa lý, văn học, thư mục học, triết học, giáo dục, kinh tế, nông học và thiên văn học. Sự kết nối giữa các lĩnh vực này tạo nên một hệ thống học thuật thống nhất, làm nổi bật tầm vóc của một học giả lớn trong lịch sử Việt Nam.

Từ đó, hồ sơ cũng tiếp tục luận giải những đóng góp của Lê Quý Đôn theo ba lĩnh vực trọng tâm của UNESCO là giáo dục, khoa học và văn hóa. Thực tế, đây là cách tiếp cận quan trọng, vừa làm rõ giá trị toàn diện của di sản, vừa cho thấy sự tương thích giữa những đóng góp của Lê Quý Đôn với sứ mệnh của UNESCO, góp phần tạo cơ sở để Đại hội đồng UNESCO thông qua Nghị quyết cùng kỷ niệm 300 năm ngày sinh của ông.

Ông Jonathan Baker phát biểu tại sự kiện. Ảnh: Đinh Văn Nhiều - TTXVN

Đến những ảnh hưởng vượt ra ngoài biên giới

Đáng nói, bên cạnh giá trị học thuật, hồ sơ cũng nhấn mạnh phạm vi ảnh hưởng vượt ra ngoài biên giới Việt Nam khi nhắc tới những công trình nghiên cứu, luận án, bản dịch và hoạt động học thuật về Lê Quý Đôn từng được thực hiện tại Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Pháp, Nga, Mỹ, Slovenia và một số quốc gia khác. Những dẫn liệu này cho thấy, ngoài ý nghĩa với lịch sử - văn hóa Việt Nam, di sản của ông còn xuất hiện trong môi trường học thuật quốc tế, góp phần thúc đẩy đối thoại văn hóa và tăng cường sự hiểu biết giữa các dân tộc.

Đặc biệt, một luận cứ quan trọng khác của hồ sơ là ý nghĩa đương đại của di sản Lê Quý Đôn. Hồ sơ khẳng định những giá trị về tri thức, phương pháp học thuật, tinh thần thực học và học tập suốt đời vẫn tiếp tục được kế thừa trong giáo dục, nghiên cứu khoa học và các hoạt động văn hóa hiện nay. Như vậy, di sản của Lê Quý Đôn không chỉ thuộc về quá khứ mà vẫn có khả năng đóng góp vào việc xây dựng xã hội học tập, phát triển nguồn nhân lực và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Theo TS Lê Cẩm Ly, trong bối cảnh toàn cầu hóa và gia tăng nhận thức về vai trò của di sản văn hóa đối với phát triển bền vững, UNESCO ngày càng coi trọng việc tôn vinh các danh nhân, những người có những đóng góp nổi bật đối với sự phát triển của nhân loại, qua đó khuyến khích các quốc gia bảo tồn và phát huy những giá trị mà họ để lại.

Và việc Đại hội đồng UNESCO thông qua Nghị quyết cùng kỷ niệm 300 năm ngày sinh danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn vào cuối năm 2025 vừa qua là sự ghi nhận đối với những giá trị ấy, vừa tạo thêm cơ sở và động lực để Việt Nam tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn và phát huy di sản của nhà bác học trong một giai đoạn mới.