Hệ lụy từ việc đổi ruộng bằng giấy viết tay
Để thuận tiện canh tác, nhiều hộ dân tự thỏa thuận đổi ruộng đất cho nhau nhưng không thực hiện thủ tục theo quy định pháp luật. Khi đất nằm trong phạm vi thu hồi để thực hiện dự án, những thỏa thuận miệng, giấy viết tay sơ sài trước đây trở thành nguyên nhân phát sinh tranh chấp, ảnh hưởng đến quyền lợi của người liên quan và tiến độ giải phóng mặt bằng.
Phát sinh tranh chấp
Do ruộng đất phân tán, manh mún, từ nhiều năm trước, một số hộ dân ở tổ dân phố Lạc Gián, phường Tân Tiến (trước đây là thôn Chỗ, xã Hương Gián, huyện Yên Dũng cũ) đã tự thỏa thuận đổi ruộng cho nhau để thuận tiện sản xuất. Việc đổi ruộng chủ yếu được ghi nhận bằng giấy viết tay, không thực hiện thủ tục chuyển đổi theo quy định.

Triển khai dự án mở rộng đường 293, Nhà nước cần thu hồi một số diện tích đất nông nghiệp đoạn qua tổ dân phố Lạc Gián, phường Tân Tiến.
Gia đình ông L.V.Đ là một trường hợp như vậy. Trước đây, vợ chồng ông được bố mẹ cho một diện tích đất do gia đình khai phá, sử dụng tại khu vực đồng Giữa, gần tuyến đường 293. Đất trũng, khó canh tác, diện tích lại không lớn nên ông Đ. muốn phát triển mô hình vườn - ao - chuồng. Ông đã thỏa thuận với một số hộ trong thôn đổi ruộng ở các xứ đồng khác để lấy ruộng tại khu đồng Giữa. Sau khi nhận đổi, gia đình ông bỏ công sức, tiền của cải tạo mặt bằng, nuôi trồng thủy sản, trồng rau màu và sử dụng ổn định nhiều năm, không phát sinh tranh chấp.
Vài năm trước, khu vực đồng Giữa và vùng lân cận được quy hoạch xây dựng trụ sở một số cơ quan, đơn vị Nhà nước. Năm 2025, khi triển khai dự án xây dựng cơ sở hạ tầng trụ sở một đơn vị công an, phần lớn diện tích đất gia đình ông Đ. đang sử dụng thuộc phạm vi thu hồi. Khi biết diện tích ruộng đã đổi cho ông Đ. nằm trong khu vực thực hiện dự án, một số hộ từng đổi ruộng quay lại đề nghị nhận lại ruộng tại đồng Giữa, đồng thời trả lại phần đất đã nhận trước đây.
Ban đầu, ông Đ. không đồng ý. Tuy nhiên, sau nhiều lần trao đổi không tìm được tiếng nói chung, lo ngại tranh chấp kéo dài, ảnh hưởng tình làng nghĩa xóm, ông chấp nhận trả lại khoảng 6 sào ruộng cho các hộ liên quan. Ông Đ. chia sẻ: “Nếu đưa vụ việc ra tòa, chưa chắc các hộ đã đòi lại được ruộng đã đổi cho tôi. Nhưng theo kiện cũng mất nhiều thời gian, công sức, tình cảm giữa các gia đình có thể bị ảnh hưởng. Nghĩ lại, trước đây do mình chủ quan, không làm thủ tục chuyển đổi theo quy định nên tôi không muốn tranh chấp thêm”.
Không xảy ra tranh chấp trực tiếp về việc nhận lại ruộng như gia đình ông Đ. nhưng chị L.T.V, cùng tổ dân phố lại gặp vướng mắc về tiền bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất. Theo chị V, trước đây, chị đổi khoảng 5 thước ruộng (khoảng 120 mét vuông) cho một hộ trong thôn để thuận tiện sản xuất. Việc đổi ruộng chỉ được hai bên ghi nhận bằng giấy viết tay. Khi Nhà nước thu hồi diện tích ruộng này để làm đường giao thông, do hồ sơ theo dõi tại thôn vẫn ghi tên gia đình chị, chị đã tạo điều kiện để hộ nhận đổi được nhận tiền bồi thường. Đến năm 2025, phần ruộng chị nhận đổi của hộ này cũng thuộc diện thu hồi để thực hiện một dự án khác. Do hồ sơ đất đai vẫn ghi tên hộ kia, địa phương mời họ làm thủ tục nhận tiền theo quy định. Tuy nhiên, từ khi nhận tiền đến nay đã nhiều tháng, hộ dân này vẫn chưa chuyển lại khoản tiền tương ứng cho chị V. dù chị nhiều lần đề nghị. Chị V. đã phản ánh vụ việc với tổ dân phố và cán bộ chuyên môn liên quan nhưng khó ở chỗ việc đổi ruộng ngày trước chỉ có giấy viết tay, qua nhiều năm, chữ đã mờ, nội dung nhiều chỗ không rõ… Ngại việc theo kiện nên chị V. chấp nhận chịu thiệt, coi đó là bài học cho mình.
Vướng mắc tương tự cũng xuất hiện trong quá trình triển khai dự án mở rộng đường 293 đoạn qua phường Tân Tiến. Tại khu vực đất nông nghiệp thuộc cánh đồng Mát nằm ven tuyến đường thuộc tổ dân phố Lạc Gián, khi tiến hành rà soát, xác định diện tích, vị trí đất thu hồi, một số hộ đã phát sinh bất đồng, tranh cãi liên quan đến những thửa ruộng được cho là đã đổi vị trí cho nhau từ trước.
Theo tìm hiểu, tình trạng này không chỉ xảy ra ở tổ dân phố Lạc Gián. Trước đây, tại địa bàn huyện Yên Dũng cũ, nhiều hộ dân tự thỏa thuận đổi ruộng, sử dụng ổn định hàng chục năm nhưng chưa hoàn thiện thủ tục pháp lý. Có thửa ruộng đã qua 2-3 lần đổi, vị trí, thực trạng đã thay đổi so với ban đầu nhưng hồ sơ địa chính vẫn ghi tên người được giao đất trước đây. Vì vậy, khi Nhà nước thu hồi đất, việc xác định ai là người có quyền lợi liên quan, ai đủ điều kiện nhận bồi thường không đơn giản. Đây cũng là nguyên nhân khiến một số vụ việc phát sinh đơn thư, kéo dài quá trình giải phóng mặt bằng.
Tại địa bàn tỉnh Bắc Ninh cũ, theo ông Nguyễn Phương Nam, Phó Trưởng Phòng Tài chính, Ban Quản lý dự án dân dụng và phát triển đô thị thành phố Bắc Ninh số 2, trong quá trình giải phóng mặt bằng một số dự án, đơn vị cũng gặp không ít trường hợp người dân tự thỏa thuận đổi đất nông nghiệp nhưng không làm thủ tục theo quy định. Khi diện tích đất nằm trong phạm vi thu hồi, các hộ phát sinh tranh chấp, bất đồng về quyền lợi, việc xác định người được bồi thường sẽ căn cứ theo quy định pháp luật và hồ sơ đất đai. Trường hợp người có tên trong giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đáp ứng đủ điều kiện bồi thường thì đơn vị thực hiện chi trả theo quy định. Nếu các bên có tranh chấp, chưa thống nhất được người nhận tiền, khoản bồi thường được gửi vào ngân hàng trong thời gian chờ giải quyết.
Đừng xem nhẹ thủ tục pháp lý
Theo Luật Đất đai năm 2024, việc chuyển đổi quyền sử dụng đất phải đáp ứng các điều kiện và thực hiện theo trình tự, thủ tục luật định. Khi Nhà nước thu hồi đất, việc xác định đối tượng được bồi thường phải xem xét nguồn gốc, giấy tờ về quyền sử dụng đất, quá trình sử dụng và các điều kiện bồi thường cụ thể. Luật cũng quy định trường hợp nhận chuyển quyền sử dụng đất hợp pháp nhưng chưa hoàn thành thủ tục đăng ký đất đai vẫn có thể được xem xét bồi thường nếu đáp ứng điều kiện luật định. Vì vậy, không thể mặc nhiên cho rằng mọi trường hợp tự thỏa thuận đổi ruộng, chưa làm thủ tục đều được công nhận quyền nhận bồi thường.
Luật sư Lê Văn Tiến, Văn phòng Luật sư Bách Gia Tín cho biết: Việc đổi ruộng giữa các hộ dân xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, nhằm khắc phục tình trạng đất đai manh mún, tạo thuận lợi cho sản xuất. Tuy nhiên, việc chuyển đổi quyền sử dụng đất phải bảo đảm các điều kiện, trình tự, thủ tục và được đăng ký tại cơ quan có thẩm quyền theo quy định pháp luật.
Trường hợp các bên chỉ thỏa thuận miệng, lập giấy viết tay sơ sài, không đăng ký biến động đất đai thì giao dịch chưa bảo đảm yêu cầu pháp lý, quyền lợi các bên khó được bảo vệ. Rủi ro có thể phát sinh gồm: Không đủ căn cứ chuyển nhượng cho bên thứ ba, khó bảo vệ quyền lợi khi tranh chấp, bị bên chuyển đổi khởi kiện yêu cầu tuyên giao dịch vô hiệu; gặp khó khăn khi xác định quyền được bồi thường, hợp thức hóa giao dịch và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
Luật sư Tiến lưu ý, với đất đã có giấy chứng nhận, các hộ cần sớm thực hiện thủ tục hợp thức hóa việc chuyển đổi, đăng ký quyền sử dụng đất. Với đất chưa được cấp giấy, cần rà soát nguồn gốc, xác định chủ thể có quyền đối với thửa đất, lập văn bản thỏa thuận ghi rõ thông tin thửa đất, ranh giới, nguồn gốc, quyền và nghĩa vụ các bên, có đầy đủ chữ ký của những người liên quan. Văn bản này là căn cứ chứng minh thỏa thuận khi phát sinh tranh chấp, nhưng không thay thế thủ tục pháp lý về đất đai.
Đổi ruộng nhằm tạo thuận lợi cho sản xuất là nhu cầu thực tế của người dân nhưng không thể xem nhẹ các thủ tục pháp lý. Để hạn chế tối đa tranh chấp, chính quyền các địa phương và cơ quan chức năng cần tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn người dân rà soát lại các giao dịch dân sự về đất đai đã thực hiện từ trước. Đồng thời, các địa phương chủ động nắm bắt tình hình thực tế tại cơ sở, kịp thời hướng dẫn, hỗ trợ người dân hoàn thiện các thủ tục pháp lý theo đúng quy định để bảo vệ quyền lợi chính đáng của chính mình khi có dự án đi qua.
Nguồn Bắc Ninh: https://baobacninhtv.vn/he-luy-tu-viec-doi-ruong-bang-giay-viet-tay-postid458802.bbg
