Hiểm họa băng tan nhanh ở Greenland và Bắc Cực

Quá trình tan chảy trở nên không thể đảo ngược.

"Đòn bẩy" khí hậu lung lay

Theo tổng hợp của Quỹ Bảo vệ Thiên nhiên Thế giới (WWF), Bắc Cực hiện đang nóng lên nhanh gấp khoảng 4 lần mức trung bình toàn cầu, hiện tượng được gọi là "khuếch đại Bắc Cực". Khi băng biển tan, bề mặt đại dương tối màu hấp thụ nhiều nhiệt hơn thay vì phản xạ ánh sáng Mặt trời, tạo ra vòng phản hồi khiến quá trình nóng lên tiếp tục tăng tốc.

Dữ liệu vệ tinh từ năm 1979 cho thấy diện tích băng biển Bắc Cực giảm khoảng 13% mỗi thập kỷ, trong khi lớp băng dày và lâu năm đã suy giảm hơn 90%, thậm chí tới khoảng 95% so với thập niên 1980. Phần lớn băng chỉ còn tồn tại trong một mùa đông rồi tan vào mùa hè, hệ băng trở nên mong manh hơn và dễ bị phá vỡ.

Theo báo cáo "Tình trạng Bắc Cực" của Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA), giai đoạn 10/2024 - 9/2025 là năm nóng nhất trong 125 năm quan trắc tại Bắc Cực, đồng thời ghi nhận diện tích băng biển thấp kỷ lục trong 47 năm dữ liệu vệ tinh. Riêng tảng băng Greenland, khối băng lớn thứ hai trên Trái đất sau Nam Cực, đã mất khoảng 129 tỷ tấn băng trong năm 2025.

Dữ liệu của Viện Khí tượng Đan Mạch (DMI) cho thấy, tháng 1/2026 là tháng 1 nóng nhất từng được ghi nhận tại đảo này. Tại thủ đô Nuuk, nhiệt độ trung bình đạt 0,2°C, cao hơn gần 8°C so với mức trung bình khí hậu giai đoạn 1991–2020.

Sự tan băng tại Greenland còn có thể ảnh hưởng tới hệ thống khí hậu toàn cầu. Các nhà khoa học đặc biệt lo ngại về Hệ thống tuần hoàn đảo chiều kinh tuyến Đại Tây Dương (AMOC), dòng hải lưu vận chuyển nước ấm từ vùng nhiệt đới lên Bắc Đại Tây Dương và Bắc Cực. Khi băng Greenland tan, lượng nước ngọt đổ vào đại dương có thể làm giảm độ mặn và làm suy yếu hệ thống này, từ đó gây ra những biến động khí hậu quy mô lớn.

Nguy cơ đó đã khiến một số quốc gia bắt đầu coi biến đổi khí hậu là vấn đề an ninh. Iceland đã chính thức đưa nguy cơ suy yếu AMOC vào thảo luận tại Hội đồng An ninh Quốc gia. Bộ trưởng Khí hậu Iceland Johann Páll Jóhannsson cảnh báo: "Đây là mối đe dọa trực tiếp đối với khả năng chống chịu và an ninh quốc gia của chúng tôi".

Biến đổi khí hậu cũng đang tác động rõ rệt đến kinh tế và đời sống tại Greenland. Ngành thủy sản chiếm khoảng 23% GDP và 15% lực lượng lao động của đảo, nhưng sự ấm lên của đại dương khiến nhiều loài cá như cá bơn Greenland, cá tuyết và tôm nước lạnh thay đổi vùng sinh sống, làm nghề cá ngày càng khó dự đoán.

Ở chiều ngược lại, băng tan cũng mở ra các cơ hội kinh tế mới. Khảo sát địa chất của Đan Mạch năm 2023 cho thấy Greenland có 25 trong số 34 loại khoáng sản chiến lược của Liên minh châu Âu, trong đó có đất hiếm, lithium, cobalt và nickel. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo việc mở rộng khai thác tài nguyên và vận tải biển tại Bắc Cực có thể làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm và gây tổn hại hệ sinh thái vùng cực vốn rất mong manh.

Tăng năng lực thích ứng

Trước những biến động nhanh tại Greenland và Bắc Cực, nhiều tổ chức khoa học và chính phủ cho rằng cần triển khai đồng thời 2 hướng hành động: giảm phát thải khí nhà kính để hạn chế tốc độ nóng lên và tăng cường năng lực thích ứng để giảm thiểu thiệt hại.

Về dài hạn, cắt giảm phát thải vẫn được xem là giải pháp then chốt nhằm ngăn hệ thống khí hậu vượt qua các điểm tới hạn khí hậu. Nhà hải dương học Stefan Rahmstorf, thuộc Viện Nghiên cứu Tác động Khí hậu Potsdam (Đức) cảnh báo: "Khoa học đang thay đổi rất nhanh và thời gian để hành động đang cạn dần, vì điểm tới hạn có thể đang ở rất gần".

Bên cạnh đó, các quốc gia đang tăng cường nghiên cứu và giám sát khí hậu nhằm dự báo chính xác hơn những biến động tại Bắc Cực. Nhiều nước Bắc Âu đã mở rộng các chương trình nghiên cứu về hệ thống khí hậu và các điểm tới hạn. Hội thảo khoa học "Tuần lễ Điểm tới hạn Bắc Âu" đã quy tụ khoảng 60 nhà khoa học để đánh giá các kịch bản rủi ro khí hậu trong tương lai. Anh dành khoảng 81 triệu bảng cho các dự án nghiên cứu các điểm tới hạn khí hậu toàn cầu.

Ở cấp độ địa phương, các cộng đồng tại Greenland cũng đang tìm cách thích ứng với sự thay đổi của môi trường. Trong lĩnh vực thủy sản, ngành kinh tế quan trọng của đảo, các nhà khoa học khuyến nghị quản lý nguồn lợi theo hệ sinh thái và điều chỉnh hạn ngạch khai thác. Ông Boris Worm - Nhà sinh học biển tại Đại học Dalhousie (Canada), cho biết: kích thước cá bơn Greenland đang giảm dần theo thời gian, một dấu hiệu cho thấy áp lực khai thác và biến đổi hệ sinh thái biển.

Một số địa phương tại Greenland cũng bắt đầu tìm kiếm hướng phát triển mới như du lịch sinh thái, nghiên cứu khoa học và năng lượng tái tạo nhằm giảm phụ thuộc vào thủy sản. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi kinh tế vẫn gặp nhiều thách thức do điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và cơ sở hạ tầng hạn chế.

Việc mở rộng khai khoáng và vận tải biển tại Bắc Cực cần được kiểm soát chặt chẽ. Quỹ WWF cho rằng nếu không có các tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt, các hoạt động này có thể làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm và gây tổn hại hệ sinh thái vùng cực vốn rất mong manh.

Băng tan nhanh tại Greenland và Bắc Cực đang phát đi tín hiệu rõ ràng về những rủi ro của khủng hoảng khí hậu toàn cầu. Khi các hệ thống khí hậu quan trọng như hải lưu AMOC đứng trước nguy cơ suy yếu, hành động sớm dựa trên khoa học được xem là cách hiệu quả nhất để giảm thiểu rủi ro trong tương lai.