Hiến pháp năm 1946: Mốc son khởi đầu xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Trải qua 80 năm, Hiến pháp năm 1946 vẫn tỏa sáng bởi những giá trị nền tảng và tư tưởng lập hiến tiến bộ, tiếp tục soi đường cho sự nghiệp xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.

Chủ tịch Hồ Chí Minh và các thành viên Hội đồng Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra mắt sau phiên họp đầu tiên, sáng 3/9/1945. Tại phiên họp này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt vấn đề về sự cần thiết phải có một bản Hiến pháp dân chủ cho nước Việt Nam. Ảnh: TTXVN

Bản Hiến pháp dân chủ đầu tiên

Lập hiến (xây dựng và ban hành Hiến pháp) là nhiệm vụ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nhằm thiết lập nền tảng pháp lý cao nhất cho một quốc gia. Hiến pháp xác lập chế độ chính trị, thể chế nhà nước, khẳng định chủ quyền quốc gia; quy định tổ chức, hoạt động của bộ máy nhà nước và cơ chế phân công, phối hợp, kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Đồng thời, Hiến pháp ghi nhận, tôn trọng, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và xác định nghĩa vụ của công dân đối với Nhà nước, xã hội.

Là đạo luật cơ bản, có hiệu lực pháp lý cao nhất, Hiến pháp giữ vai trò nền tảng của hệ thống pháp luật, bảo đảm mọi văn bản pháp luật khác được xây dựng, ban hành phù hợp với các quy định của Hiến pháp. Không chỉ ghi nhận thành quả cách mạng, Hiến pháp còn là cơ sở pháp lý để xây dựng, củng cố chế độ chính trị - xã hội mới và bảo vệ những thành quả đó. Vì vậy, xây dựng và ban hành Hiến pháp luôn là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của một quốc gia sau khi cách mạng thành công.

Sinh thời, trong quá trình lãnh đạo đấu tranh giải phóng dân tộc, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn nhắc đến việc lập hiến, lập pháp như là một trong những vấn đề cốt lõi để khẳng định, bảo đảm, bảo vệ chủ quyền của quốc gia dân tộc cũng như quyền con người, quyền công dân của Nhân dân Việt Nam. Trong bản Yêu sách của nhân dân An Nam gồm 8 điểm mà Người soạn thảo để gửi đến Hội nghị Vécxây (Versailles) năm 1919, đòi các quyền cơ bản cho nhân dân An Nam, điểm thứ 7 của bản Yêu sách đòi: “Thay chế độ ra các sắc lệnh bằng chế độ ra các đạo luật” (Hồ Chí Minh, Biên niên tiểu sử, tập 1, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội - 2016, tr. 48).

Sau khi Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình (Hà Nội), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, chính thức khai sinh Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (nay là nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam). Sự ra đời của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa là thành quả vĩ đại nhất của Cách mạng Tháng Tám đã mở ra một kỷ nguyên phát triển mới của quốc gia dân tộc: kỷ nguyên của độc lập, tự do và chủ nghĩa xã hội.

Để bảo vệ cho thành quả của cách mạng, bảo vệ Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, chủ quyền của quốc gia dân tộc, quyền con người và quyền công dân của nhân dân Việt Nam, ngày 3/9, trong phiên họp Chính phủ đầu tiên, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rõ: “Chúng ta phải có một hiến pháp dân chủ” (Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đảng toàn tập, tập 8, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, tr. 2). Đây là vấn đề thứ 3 trong 6 vấn đề cấp bách của nước ta lúc đó.

Bởi theo Người thì: “Trước chúng ta đã bị chế độ quân chủ chuyên chế cai trị, rồi đến chế độ thực dân không kém phần chuyên chế, nên nước ta không có Hiến pháp. Nhân dân ta không được hưởng quyền tự do dân chủ” (Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đảng toàn tập, tập 8, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, tr. 2).

Ngày 20/9/1945, thay mặt Chính phủ lâm thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 34/SL quyết định thành lập Ủy ban Dự thảo Hiến pháp của Chính phủ. Nhiệm vụ của Ủy ban là nghiên cứu xác định mô hình, xây dựng cấu trúc của một bản Hiến pháp dân chủ hoàn toàn mới, vừa đảm bảo tính lâu dài, vừa phù hợp với điều kiện thực tế ở nước ta. Dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Ủy ban Dự thảo Hiến pháp đã khẩn trương nghiên cứu và soạn thảo Hiến pháp. Tháng 11/1945, khi soạn xong Hiến pháp của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Ủy ban Dự thảo đã cho công bố bản Hiến pháp dự thảo trên báo Cứu quốc để toàn dân tham gia góp ý kiến.

Họp Quốc hội khóa XVI

Tại Kỳ họp thứ Nhất của Quốc hội khóa I ngày 2/3/1946, trong những quyết sách hàng đầu được kỳ họp lịch sử này đưa ra, có việc thành lập Tiểu ban Dự thảo Hiến pháp của Quốc hội với 11 thành viên. Để việc soạn thảo Hiến pháp đạt hiệu quả cao nhất, Chủ tịch Hồ Chí Minh giao cho Ủy ban nghiên cứu kế hoạch kiến quốc gồm 41 thành viên (hầu hết là các trí thức, các nhà nghiên cứu, các doanh nhân) làm đầu mối tập hợp ý kiến đóng góp của các tầng lớp nhân dân trong cả nước. Thông qua Mặt trận Việt Minh, việc lấy ý kiến nhân dân được tiến hành khẩn trương nghiêm túc.

Tháng 10/1946, bản dự thảo Hiến pháp của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được hoàn thành. Tại Kỳ họp thứ Hai của Quốc hội khóa I diễn ra ở Nhà hát Lớn Hà Nội, từ ngày 28/10 - 9/11/1946, bản dự thảo Hiến pháp ấy được đưa ra để thảo luận và thông qua. Sau những phiên trao đổi, thảo luận, cũng như lắng nghe sự giải thích hết sức cặn kẽ, thuyết phục của Chủ tịch Hồ Chí Minh - Trưởng ban Dự thảo Hiến pháp của Chính phủ lâm thời, đồng thời là người đứng đầu Quốc hội Việt Nam (Nghị viện nhân dân) kiêm Chủ tịch Chính phủ Liên hiệp kháng chiến, Quốc hội đã biểu quyết thông qua Hiến pháp 1946 - Hiến pháp dân chủ đầu tiên của nước Việt Nam mới với sự nhất trí gần như tuyệt đối.

Hiến pháp của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã được Quốc hội chính thức thông qua, quy định rõ chính thể của nước Việt Nam là một nước dân chủ cộng hòa và khẳng định Tất cả quyền binh trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam, không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo (Điều 1, chương 1). Đồng thời, Hiến pháp đã khẳng định chủ quyền và sự toàn vẹn lãnh thổ của nước Việt Nam thống nhất khi nêu rõ: Đất nước Việt Nam là một khối thống nhất Trung Nam Bắc không thể phân chia (Điều 2, chương 1).

Đây là những quy định, cơ sở pháp lý để khẳng định quyền độc lập, tự do, chủ quyền và sự toàn vẹn lãnh thổ của nước Việt Nam mới, bảo vệ cho thành quả đấu tranh giải phóng dân tộc của nhân dân ta và thắng lợi vĩ đại của Cách mạng Tháng Tám. Các quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm, lợi ích của công dân, quyền con người trong toàn quốc được đề cập ở chương 2 cũng hết sức cụ thể, bảo đảm được những quyền và lợi ích, trách nhiệm cơ bản của con người, công dân nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Hiến pháp cũng quy định rõ vai trò, chức năng, nhiệm vụ của Chính phủ, Hội đồng nhân dân, Ủy ban hành chính (nay là Ủy ban nhân dân các cấp), Cơ quan Tư pháp và vấn đề sửa đổi Hiến pháp. Sự ra đời của Hiến pháp năm 1946 đã cho thấy năng lực, trách nhiệm xây dựng cơ sở pháp lý tối cao của Nhà nước mới Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Quốc hội, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh và Ủy ban Dự thảo Hiến pháp.

Tiếp nối những giá trị vượt thời đại trong kỷ nguyên mới

Ngày 9/11/1946, phát biểu tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa I, Chủ tịch Hồ Chí Minh đánh giá: “Đây là bản Hiến pháp đầu tiên trong lịch sử nước nhà. Bản Hiến pháp đó còn là một vết tích lịch sử, Hiến pháp đầu tiên trong cõi Á Đông này nữa. (...) Hiến pháp đó tuyên bố với thế giới nước Việt Nam đã độc lập. Hiến pháp đó tuyên bố với thế giới biết dân tộc Việt Nam đã có đủ mọi quyền tự do. Hiến pháp đó tuyên bố với thế giới: phụ nữ Việt Nam đã được đứng ngang hàng với đàn ông để được hưởng chung mọi quyền tự do của một công dân. Hiến pháp đó đã nêu một tinh thần đoàn kết chặt chẽ giữa các dân tộc Việt Nam và một tinh thần liêm khiết, công bình của các giai cấp” (Hồ Chí Minh, Biên niên tiểu sử, tập 3, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2016, tr. 310).

Những đánh giá của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khái quát sâu sắc giá trị lịch sử và tư tưởng tiến bộ của Hiến pháp năm 1946: độc lập, chủ quyền quốc gia gắn liền với quyền làm chủ của Nhân dân; quyền tự do, bình đẳng của con người được ghi nhận và bảo vệ; quyền lực nhà nước được xác lập trên cơ sở Nhân dân. Trong điều kiện đất nước vừa giành được độc lập, những tư tưởng lập hiến ấy thể hiện tầm nhìn vượt thời đại, đặt nền móng cho việc xây dựng một Nhà nước dân chủ, quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật.

Những giá trị đó không dừng lại ở ý nghĩa lịch sử mà tiếp tục được kế thừa, phát triển qua các bản Hiến pháp năm 1959, 1980, 1992 và 2013, phù hợp với yêu cầu của từng giai đoạn cách mạng. Đặc biệt, tư tưởng lấy Nhân dân làm chủ thể của quyền lực nhà nước, tôn trọng và bảo đảm quyền con người, quyền công dân vẫn là những nguyên tắc nền tảng trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Trong kỷ nguyên mới, việc kế thừa những giá trị của Hiến pháp năm 1946 không chỉ là sự tiếp nối truyền thống lập hiến mà còn đòi hỏi phải không ngừng hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, kiểm soát quyền lực và bảo đảm pháp luật được thực thi nghiêm minh. Hiến pháp và pháp luật chỉ thực sự có giá trị khi quyền con người, quyền công dân được tôn trọng, bảo vệ; quyền và lợi ích hợp pháp của Nhân dân được bảo đảm trong thực tiễn.

Trải qua 80 năm, Hiến pháp năm 1946 vẫn tỏa sáng bởi những giá trị nền tảng và tư tưởng lập hiến tiến bộ, tiếp tục soi đường cho sự nghiệp xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.