Hiệp ước Mecca trước phép thử lửa đầu tiên

Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan (ngoài cùng), Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman (giữa) và Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif trò chuyện sau khi ký kết thỏa thuận quốc phòng chung tại Mecca, Saudi Arabia, ngày 7/8. (Nguồn: Jerusalem Post)

Xung đột giữa Saudi Arabia và lực lượng Houthi bắt nguồn từ cuộc nội chiến Yemen bùng phát vào năm 2014, khi lực lượng này chiếm thủ đô Sanaa và lật đổ chính phủ Yemen được quốc tế công nhận. Năm 2015, Saudi Arabia dẫn đầu liên quân can thiệp quân sự nhằm khôi phục chính quyền Yemen, khiến xung đột kéo dài và làm sâu sắc thêm sự đối đầu trong khu vực. Lực lượng Houthi nhận được sự hỗ trợ từ Iran ở nhiều mức độ, trong khi Riyadh coi lực lượng này là mối đe dọa đối với an ninh biên giới, cơ sở hạ tầng và vị thế chiến lược của mình.

Vòng xoáy xung đột

Tháng 4/2022, thỏa thuận đình chiến do Liên hợp quốc làm trung gian được thiết lập tại Yemen, ban đầu kéo dài hai tháng và sau đó được gia hạn. Từ năm 2022 đến năm 2025, dù chưa đạt được hòa bình chính thức, thỏa thuận đã góp phần giảm đáng kể mức độ giao tranh giữa lực lượng Houthi và liên quân do Saudi Arabia dẫn đầu. Tuy nhiên, từ tháng 7/2026, căng thẳng leo thang trở lại do bất đồng về các biện pháp phong tỏa, hoạt động quân sự và quyền kiểm soát các khu vực chiến lược ở Yemen.

Đặc biệt, xung đột giữa Saudi Arabia và lực lượng Houthi ở Yemen leo thang nghiêm trọng trong những ngày gần đây. Các cuộc tập kích của lực lượng Houthi vào lãnh thổ Saudi Arabia, bao gồm sân bay quốc tế King Khalid ở thủ đô Riyadh và sân bay Dammam, cùng nhà máy lọc dầu Tanajib và cơ sở khí đốt Shugadam thuộc tập đoàn Aramco đã gây thương vong và thiệt hại lớn, khiến hơn một chục người thiệt mạng và hàng trăm người bị thương.

Trong cuộc xung đột tại Yemen, điều đáng chú ý là bên cạnh cuộc đối đầu giữa Saudi Arabia và lực lượng Houthi, điều thu hút sự quan tâm nhiều hơn của dư luận quốc tế hiện nay là phản ứng của Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan trước các cuộc tấn công nhằm vào Riyadh. Điều này liên quan đến việc thực thi Hiệp ước Phòng thủ chung Mecca mới được ký kết cách đây 2 tháng giữa ba nước Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan. Hiệp ước quy định rằng cuộc tấn công vũ trang nhằm vào một thành viên được coi là cuộc tấn công nhằm vào cả ba nước, đồng thời đặt mục tiêu tăng cường răn đe và hợp tác quốc phòng. Rõ ràng, Saudi Arabia đã bị tấn công, vậy phản ứng của các nước còn lại như thế nào?

Ngày 5/10, trước tình hình an ninh xấu đi, đại diện của 3 nước đã tổ chức cuộc họp khẩn cấp tại Riyadh. Ba nước đã nhất trí kích hoạt các biện pháp răn đe tập thể và triển khai các năng lực quân sự được thống nhất theo quy định pháp luật của mỗi bên. Đây là lần đầu tiên cơ chế này được kích hoạt kể từ khi được thành lập. Bên cạnh đó, Thổ Nhĩ Kỳ lên án các cuộc tấn công của lực lượng Houthi, đồng thời tuyên bố sẵn sàng hỗ trợ Riyadh trong lĩnh vực phòng không, tác chiến điện tử và kỹ thuật quân sự.

Tuy nhiên, Ngoại trưởng Hakan Fidan nhấn mạnh rằng Hiệp ước mang tính phòng thủ, không phải là cơ sở để Ankara tham gia các chiến dịch tiến công trên lãnh thổ Yemen. Việc triển khai binh sĩ còn liên quan đến thủ tục phê chuẩn Hiệp ước tại Quốc hội Thổ Nhĩ Kỳ, hiện vẫn chưa được tiến hành.

Về phía Pakistan, nước này cũng cam kết hỗ trợ Saudi Arabia và tham gia các cuộc tham vấn nhằm triển khai các cam kết phòng thủ chung. Tuy nhiên, Islamabad chưa công bố đầy đủ quy mô, thành phần và nhiệm vụ cụ thể của lực lượng này. Có thể thấy, đến nay phản ứng của hai đối tác còn lại cho thấy sự ủng hộ đối với Saudi Arabia, nhưng cũng thể hiện giới hạn trong mức độ can dự quân sự. Cách tiếp cận này phản ánh những tính toán khó khăn của mỗi nước liên quan đến việc thực hiện nghĩa vụ theo Hiệp ước Mecca.

Pakistan phải duy trì thế cân bằng, vừa bảo vệ quan hệ chiến lược với Riyadh, vừa tránh bị cuốn sâu vào xung đột khu vực và hạn chế nguy cơ làm gia tăng căng thẳng với Iran. Còn Thổ Nhĩ Kỳ cũng phải tính toán những khó khăn của mình và không để xung đột lan rộng.

Triển vọng Mecca

Việc các thành viên khẩn trương tham vấn, tuyên bố kích hoạt biện pháp răn đe tập thể và phối hợp thể hiện lập trường cho thấy Hiệp ước đã bước đầu tạo ra một khuôn khổ phản ứng chung. Đối với lực lượng Houthi, khả năng Saudi Arabia nhận được sự hỗ trợ từ Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ có thể làm gia tăng chi phí chiến lược của các hành động gây sức ép. Đây chính là cơ chế răn đe thông qua cam kết: Đối phương phải tính đến khả năng hành động của mình, dẫn tới phản ứng từ nhiều quốc gia, thay vì chỉ đối đầu với một bên đơn lẻ.

Những phản ứng phối hợp ban đầu cho thấy Hiệp ước đã tạo ra một mức độ răn đe nhất định, nhưng sức mạnh và tính bền vững của cơ chế này vẫn cần thời gian và những thử thách lớn hơn để được kiểm chứng. Chính khả năng chuyển hóa cam kết thành hành động, đồng thời ngăn chặn xung đột lan rộng, sẽ quyết định liệu Hiệp ước Mecca có trở thành một nhân tố thực chất trong cấu trúc an ninh Trung Đông hay chỉ dừng lại ở ý nghĩa biểu tượng chính trị.

Triển vọng trước mắt là hai nước tăng cường hỗ trợ phòng thủ, chia sẻ năng lực kỹ thuật và phối hợp quân sự chặt chẽ hơn, thay vì trực tiếp tham gia chiến dịch tiến công lực lượng Houthi. Tuy nhiên, nếu các cuộc tấn công tiếp tục gây thiệt hại nghiêm trọng hoặc đe dọa các lợi ích chiến lược thiết yếu của Saudi Arabia, áp lực để thực thi các cam kết sâu rộng hơn sẽ gia tăng. Mức độ can dự khi đó sẽ phụ thuộc vào diễn biến xung đột trong những ngày tới, quyết định chính trị của từng nước và cách diễn giải các nghĩa vụ trong hiệp ước.

Ý nghĩa của Hiệp ước Mecca, vì thế, không nằm ở những cam kết trên văn bản, mà ở khả năng biến những cam kết đó thành năng lực bảo vệ an ninh một cách thực chất. Nếu được triển khai hiệu quả và kết hợp với ngoại giao, hiệp ước có thể góp phần củng cố răn đe, thúc đẩy chia sẻ trách nhiệm an ninh và tạo tiền lệ cho các cơ chế hợp tác khu vực khác.

Ngược lại, nếu cam kết không đi kèm với hành động tương xứng, sức thuyết phục của hiệp ước sẽ suy giảm. Diễn biến hiện nay vì thế không chỉ là phép thử đối với ba nước thành viên, mà còn là chỉ dấu cho thấy những cơ chế an ninh khu vực mới có thể đóng góp đến đâu vào việc ổn định Trung Đông trong một trật tự quốc tế ngày càng phân tán quyền lực.