Hiệu trưởng, hiệu phó phải giao tiếp tiếng Anh: Có thể xuất hiện nguy cơ 'chạy theo chứng chỉ'

Ảnh minh họa: AI.

Thêm áp lực cho lãnh đạo trường

Thông tư số 94/2026/TT-BGDĐT ngày 3/11/2026 của Bộ GD-ĐT quy định tiêu chuẩn, tiêu chí và việc đánh giá mức độ triển khai thực hiện Đề án "Đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học". Một trong những nội dung thu hút sự quan tâm là yêu cầu về năng lực sử dụng tiếng Anh của đội ngũ cán bộ quản lý.

Theo quy định, để đạt mức độ 1 và mức độ 2 trong triển khai đề án, trường phổ thông phải có ít nhất một lãnh đạo nhà trường (hiệu trưởng hoặc hiệu phó) có năng lực sử dụng tiếng Anh để làm việc trực tiếp với người nước ngoài. Ở mức độ 3, số lượng này tăng lên ít nhất hai người. Thông tư có hiệu lực từ ngày 19/12/2026.

Như vậy, theo tinh thần của Thông tư 94, không phải tất cả hiệu trưởng, hiệu phó đều bắt buộc phải giao tiếp bằng tiếng Anh. Tuy nhiên, quy định này vẫn đặt ra một nhiệm vụ mới đối với đội ngũ lãnh đạo trường học, nhất là những người đã có nhiều năm công tác, trưởng thành từ các chuyên ngành không liên quan đến ngoại ngữ.

Nữ hiệu trưởng một trường THCS tại tỉnh Hưng Yên chia sẻ, bà hoàn toàn ủng hộ việc tăng cường sử dụng tiếng Anh trong trường học. Theo vị này, đây là xu thế tất yếu khi giáo dục Việt Nam ngày càng mở rộng hợp tác, giao lưu và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, khi nghĩ đến việc phải trực tiếp giao tiếp với giáo viên nước ngoài, đối tác quốc tế trong các hoạt động giáo dục, bà cho biết bản thân không tránh khỏi áp lực.

Nữ hiệu trưởng cho biết thêm, công việc hằng ngày của người đứng đầu nhà trường vốn đã rất bận rộn. Từ điều hành chuyên môn, quản lý nhân sự, giải quyết công việc hành chính đến xử lý những vấn đề phát sinh trong hoạt động dạy và học đều đòi hỏi nhiều thời gian, công sức. Việc dành thêm thời gian học tiếng Anh, đặc biệt là luyện nghe, nói để có thể giao tiếp tự nhiên, không phải điều dễ dàng.

Đáng nói, theo bà, không phải cán bộ quản lý nào cũng có điều kiện sử dụng tiếng Anh thường xuyên. Có người từng học ngoại ngữ trong nhà trường nhưng sau nhiều năm không thực hành, vốn từ vựng và khả năng nghe, nói dần mai một. Khi phải giao tiếp trực tiếp, việc nghe không kịp, thiếu từ vựng hoặc không diễn đạt được điều muốn nói là những trở ngại dễ gặp. 

"Việc học tiếng Anh ở độ tuổi gần 50 không đơn giản. Ngoài thời gian dành cho công việc quản lý, duy trì thói quen học tập, luyện phát âm và ghi nhớ từ vựng đòi hỏi sự kiên trì. Dù vậy, trước yêu cầu mới, tôi ý thức rằng bản thân không thể đứng ngoài xu hướng đổi mới giáo dục. Nếu không chủ động học tập, bổ sung kiến thức thì sẽ khó bắt kịp những yêu cầu ngày càng cao đối với đội ngũ quản lý nhà trường", nữ hiệu trưởng cho hay.

Lãnh đạo trường miền núi: Không có cơ hội thực hành

Nếu tại các đô thị, cán bộ quản lý trường học có nhiều cơ hội tiếp xúc với giáo viên nước ngoài, tham gia các chương trình giao lưu, hợp tác quốc tế thì ở miền núi, việc đáp ứng yêu cầu sử dụng tiếng Anh lại đối mặt với những khó khăn riêng.

Thầy Trần Sỹ Hà, Hiệu trưởng Trường Phổ thông Dân tộc Bán trú Tiểu học Mỹ Lý 2.

Thầy Trần Sỹ Hà, Hiệu trưởng Trường Phổ thông Dân tộc Bán trú Tiểu học Mỹ Lý 2 (Nghệ An), cho rằng cần tính đến điều kiện thực tế của các trường vùng khó khi triển khai quy định. Tại nhiều địa bàn miền núi, tình trạng thiếu giáo viên tiếng Anh vẫn tồn tại, trong khi môi trường giao tiếp ngoại ngữ và cơ hội thực hành của cán bộ quản lý còn hạn chế.

"Nếu đặt ra yêu cầu đồng đều về khả năng sử dụng tiếng Anh mà không tính đến điều kiện đội ngũ, cơ sở vật chất và môi trường thực hành, các trường vùng khó có thể gặp nhiều trở ngại. Thậm chí, quy định có nguy cơ dẫn đến tâm lý chạy theo chứng chỉ, bằng cấp để đáp ứng tiêu chí đánh giá, trong khi khả năng giao tiếp thực tế chưa được cải thiện tương ứng", thầy Hà chia sẻ.

Theo thầy Hà, việc bổ sung yêu cầu tiếng Anh cần gắn với những tình huống cụ thể trong công việc quản lý như giao tiếp với giáo viên nước ngoài, trao đổi với đối tác, giới thiệu về nhà trường hay tham gia các hoạt động hợp tác quốc tế. Đây đều là những kỹ năng thực hành, không thể đánh giá đơn thuần qua văn bằng ngoại ngữ.

Thực tế, cán bộ quản lý trường phổ thông có xuất phát điểm chuyên môn đa dạng, từ Toán học, Ngữ văn đến Vật lý, Hóa học, Lịch sử, Địa lý... Họ được bổ nhiệm trên cơ sở năng lực chuyên môn, kinh nghiệm giảng dạy và khả năng điều hành nhà trường. Vì vậy, yêu cầu mới cần được triển khai hài hòa với các nhiệm vụ quản lý vốn đã rất nặng nề, tránh tạo thêm áp lực chạy theo chứng chỉ, làm ảnh hưởng đến việc thực hiện những nhiệm vụ cốt lõi như nâng cao chất lượng dạy học và bảo đảm môi trường giáo dục an toàn.

Một trở ngại khác theo thầy Hà đến từ thời gian và điều kiện học tập của đội ngũ cán bộ quản lý, nhất là những người đã nhiều tuổi. Sau nhiều năm công tác, phần lớn thời gian của họ dành cho chuyên môn, điều hành và xử lý công việc tại trường. Việc bổ sung kỹ năng ngoại ngữ đòi hỏi quá trình học tập, rèn luyện thường xuyên, không thể chỉ trông chờ vào một vài đợt tập huấn ngắn hạn.

"Muốn cán bộ quản lý sử dụng được tiếng Anh để giao tiếp thì phải có thời gian tập huấn, học tập và rèn luyện. Nếu thời gian quá ngắn mà yêu cầu phải giao tiếp được ngay thì sẽ rất khó khăn, nhất là với những cán bộ quản lý đã nhiều tuổi", thầy Hà chia sẻ.

Trước yêu cầu mới, thầy Hà cho biết bản thân ông cũng sẽ phải chủ động học tập, có thể thông qua các lớp trực tuyến và hình thức tự học để tranh thủ thời gian. Tuy nhiên, theo thầy, vấn đề không chỉ nằm ở tuổi tác hay nỗ lực của mỗi cá nhân mà còn phụ thuộc vào đặc thù địa bàn công tác.

Tại xã Mỹ Lý, cơ hội tiếp xúc với người nước ngoài rất ít. Những người nước ngoài mà người dân địa phương có dịp gặp gỡ chủ yếu là người Lào sinh sống ở khu vực giáp biên giới, có nhiều nét tương đồng về ngôn ngữ, văn hóa với đồng bào dân tộc Thái, Mông tại địa phương. Việc giao tiếp với người nước ngoài sử dụng tiếng Anh gần như không phổ biến.

Từ thực tế này, thầy Hà cho rằng cần có lộ trình triển khai phù hợp, thay vì áp dụng đồng loạt mà chưa tính đến sự khác biệt về điều kiện kinh tế - xã hội và môi trường thực hành ngoại ngữ giữa các vùng miền. 

"Tôi cho rằng quy định mới nên có lộ trình. Trước tiên có thể triển khai ở các thành phố, đô thị lớn, nơi thường xuyên tiếp xúc với người nước ngoài và có điều kiện học tập tốt hơn. Sau đó từng bước mở rộng xuống khu vực đồng bằng, nông thôn rồi đến miền núi, vùng sâu, vùng xa", thầy đề xuất.

Đừng để tiếng Anh trở thành cuộc đua chứng chỉ

Ở góc nhìn chuyên gia, TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD-ĐT) cho rằng, vấn đề cốt lõi của chủ trương đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học không nằm ở việc có nên yêu cầu cán bộ quản lý sử dụng tiếng Anh hay không, mà là làm thế nào để yêu cầu đó có thể đi vào thực chất.

Theo ông Khuyến, xét về mục tiêu, việc nâng cao năng lực tiếng Anh cho đội ngũ cán bộ quản lý nhà trường là cần thiết. Trong bối cảnh giáo dục ngày càng hội nhập, tiếng Anh không chỉ là công cụ học tập mà còn có vai trò kết nối, trao đổi chuyên môn và tiếp cận tri thức quốc tế. Tuy nhiên, điều đáng bàn là yêu cầu này có phù hợp với điều kiện thực tế của phần lớn các trường phổ thông hiện nay hay không.

Để lý giải vấn đề, vị chuyên gia dẫn lại chính trải nghiệm học tập và công tác của bản thân. Ông từng có 4 năm học tập, nghiên cứu tại Liên Xô, thường xuyên phải sử dụng tiếng Nga trong các hoạt động học thuật, thảo luận và tham dự hội nghị. Nhờ có môi trường giao tiếp thường xuyên, khả năng sử dụng tiếng Nga của ông khi đó khá tốt.

TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD-ĐT).

Thế nhưng, sau khi trở về Việt Nam năm 1983, bối cảnh quan hệ giáo dục và nhu cầu sử dụng ngoại ngữ thay đổi. Khi Liên Xô tan rã, quan hệ hợp tác giáo dục giữa hai nước không còn duy trì như trước. Cùng với xu hướng mở cửa, tiếng Anh dần trở thành ngoại ngữ được ưu tiên trong các trường học, khiến tiếng Nga ngày càng ít được sử dụng.

"Ngoại ngữ phải có môi trường thì mới giao tiếp được. Nếu không có môi trường, chỉ đọc sách, tài liệu thì có thể vẫn hiểu được phần nào nhưng khả năng nghe, nói sẽ mai một", ông chia sẻ.

Từ câu chuyện của bản thân, vị chuyên gia cho rằng, việc học một ngoại ngữ không đồng nghĩa với việc có thể sử dụng thành thạo ngôn ngữ đó trong thời gian dài. Nếu không được thực hành thường xuyên, ngay cả những người từng có nền tảng ngoại ngữ tốt cũng có thể mất dần khả năng giao tiếp. Đây cũng là vấn đề cần được nhìn nhận khi đặt ra yêu cầu sử dụng tiếng Anh đối với hiệu trưởng, hiệu phó các trường phổ thông.

Lãnh đạo ngành Giáo dục cần đặt câu hỏi: Đội ngũ cán bộ quản lý nhà trường hiện nay có thường xuyên được tiếp xúc, giao tiếp với người nước ngoài bằng tiếng Anh hay không? Môi trường làm việc có tạo điều kiện để họ sử dụng ngoại ngữ trong các hoạt động chuyên môn, quản lý và điều hành hay không?

Thực tế, ở nhiều trường phổ thông, việc đón tiếp các đoàn khách quốc tế, tổ chức hoạt động giao lưu hay trao đổi chuyên môn bằng tiếng Anh không diễn ra thường xuyên. Có những trường cả năm mới có một vài đoàn khách nước ngoài đến thăm, thậm chí không có hoạt động giao tiếp quốc tế nào.

Trong khi đó, hiệu trưởng, hiệu phó chủ yếu đảm nhiệm công tác quản lý, điều hành hoạt động giáo dục, tổ chức dạy học, quản trị nhân sự và giải quyết các vấn đề phát sinh trong nhà trường. Họ không phải là những người thường xuyên thực hiện nhiệm vụ đối ngoại như cán bộ làm việc trong các cơ quan chuyên trách.

"Những người làm công tác đối ngoại có môi trường giao tiếp thường xuyên nên yêu cầu sử dụng ngoại ngữ là phù hợp. Nhưng hiệu trưởng, hiệu phó trường phổ thông có phải thường xuyên làm công tác đối ngoại đâu? Có khi cả năm mới có một đoàn khách nước ngoài đến trường. Nếu không có môi trường sử dụng thì đặt ra yêu cầu phải giao tiếp được bằng tiếng Anh sẽ rất khó thực hiện", ông Khuyến phân tích.

Từ những phân tích trên, ông cho rằng nếu chỉ dừng ở việc yêu cầu cán bộ quản lý phải có khả năng giao tiếp nhưng không tạo điều kiện để họ thực hành, quy định này có thể tạo thêm áp lực thay vì trở thành động lực nâng cao năng lực chuyên môn.

Đáng lo ngại hơn, khi một tiêu chí được đưa vào đánh giá, xếp loại nhưng điều kiện thực hiện chưa đầy đủ, nguy cơ chạy theo hình thức có thể xuất hiện. Một số người có thể tìm cách hoàn thiện hồ sơ, bổ sung chứng chỉ để đáp ứng yêu cầu trên giấy tờ, trong khi khả năng sử dụng tiếng Anh thực tế vẫn hạn chế.

"Người ta có thể cố gắng học nhưng sau đó không sử dụng thì chỉ một thời gian ngắn cũng sẽ quên. Chưa kể có thể phát sinh tiêu cực như chạy bằng, chạy chứng chỉ để có đủ giấy tờ, trong khi không giao tiếp được", ông Khuyến cảnh báo.

Vị chuyên gia nhấn mạnh, điều quan trọng không phải là phủ nhận sự cần thiết của tiếng Anh mà là phải nhìn nhận đúng mối quan hệ giữa yêu cầu năng lực và điều kiện để hình thành năng lực ấy. Ông dẫn ví dụ tại Sa Pa, nơi thường xuyên đón khách du lịch quốc tế. Trẻ em, người dân địa phương có cơ hội tiếp xúc, trò chuyện với người nước ngoài trong đời sống hằng ngày. Chính môi trường đó giúp họ có thể học hỏi và sử dụng tiếng Anh một cách tự nhiên, dù không nhất thiết phải trải qua những chương trình đào tạo bài bản.

Ngược lại, ở nhiều địa phương khác, đặc biệt là những khu vực ít có khách quốc tế, cơ hội giao tiếp bằng tiếng Anh rất hạn chế. Vì vậy, không thể mặc nhiên cho rằng tất cả cán bộ quản lý giáo dục đều có điều kiện thực hành ngoại ngữ giống nhau.

Muốn tiếng Anh thực sự trở thành công cụ giao tiếp, cần có sự thay đổi từ chính sách và cách tổ chức môi trường giáo dục. Việc mở rộng hợp tác quốc tế, tăng cường giao lưu giữa các trường trong nước với trường học nước ngoài, tổ chức các hoạt động trao đổi giáo viên, học sinh và chuyên gia sẽ tạo thêm cơ hội sử dụng ngoại ngữ.

Ông cũng nhắc lại cách gọi ngoại ngữ trước đây là "sinh ngữ" - một ngôn ngữ có sức sống, được sử dụng trong đời sống thực tế. Nếu chỉ học để thi, để có chứng chỉ mà không được sử dụng thì ngoại ngữ rất dễ trở thành kiến thức nằm trên giấy.