Hồ Thang Hen và Mắt Thần Núi trong miền Karst Cao Bằng
Giữa miền Non nước Cao Bằng, hồ Thang Hen hiện ra như dải ngọc biếc giữa những triền núi đá vôi. Mặt nước soi bóng rừng cây, vách đá và sương sớm; dưới lòng hồ là các khe nứt, hang động cùng dòng chảy ngầm. Cách hồ khoảng 4 km về phía đông bắc, Mắt Thần Núi mở một vòm đá xuyên qua thân núi như con mắt nhìn ra thung lũng. Một bên là mặt nước biến đổi theo nhịp dòng ngầm, một bên là hang khô lộ giữa trời; cả hai cùng kể câu chuyện địa chất lâu dài của vùng karst Cao Bằng.

Hồ Thang Hen vào mùa mưa, nước trong xanh, nhìn từ trên cao đẹp như tranh vẽ.
Câu chuyện ấy bắt đầu từ hàng trăm triệu năm trước, khi đá vôi hình thành trong môi trường biển cổ. Qua thời gian, hoạt động kiến tạo nâng các lớp đá lên, làm chúng biến dạng và nứt vỡ. Nước theo các khe nứt thấm vào lòng núi, hòa tan đá vôi và mở rộng các đường dẫn, hang động, hố sụt cùng vùng trũng karst. Quá trình nước tạo hình đá này vừa góp phần hình thành hệ thống hang ngầm ở Thang Hen, vừa tạo nên hang xuyên núi tại Mắt Thần.
Quanh hồ Thang Hen, các hang động nằm ở nhiều độ cao khác nhau. Động Hàm Hương và động Thanh Bình ở cao hơn mặt hồ; ven hồ phía đông nam có cửa hang nửa nổi, nửa chìm trong nước. Sự phân tầng cho thấy đường nước ngầm đã thay đổi qua nhiều giai đoạn: khi mực nước và lối thoát nước đổi hướng, dòng chảy có thể bỏ một hành lang cũ để mở lối thấp hơn. Hang cũ khô lại, còn tầng thấp tiếp tục dẫn nước. Qua nhiều chu kỳ, mạng lưới hang vừa lưu trữ, vừa vận chuyển nước giữa mặt hồ, các hồ lân cận và sông ngầm bên dưới.

Hang nửa nổi, nửa chìm trên hồ Thang Hen.
Bản thân hồ hình thành trong một thung lũng đá vôi vốn có nhiều khe nứt và khó giữ nước. Qua hàng nghìn năm, đất, bùn, sét và vật liệu phong hóa theo nước từ lưu vực bồi lắng dưới đáy, góp phần lấp các khe nứt và giữ lại mặt hồ. Đáy hồ thấp dần từ tây bắc xuống đông nam: phần thấp phía đông nam giữ nước lâu hơn, còn phần cao phía tây bắc dễ để lộ các phễu karst khi mực nước hạ. Nước hồ có thể dâng rồi rút trong cùng ngày, kể cả khi trời không mưa. Hiện tượng thủy triều karst này gắn với sự thông nối giữa hồ và sông ngầm, vận hành như một hệ thống bình thông nhau theo nguyên lý siphon, chứ không do lực hút của Mặt Trăng và Mặt Trời như thủy triều biển.
Ở Mắt Thần Núi, dấu vết của nước hiện diện dưới một hình thái khác. Hang động hình thành trong đá vôi qua quá trình karst; sau đó, vận động kiến tạo, nứt vỡ, phong hóa và bóc mòn làm biến đổi khối núi, để lộ một đoạn hang khô xuyên qua thân núi. Phần còn lại tạo thành vòm đá lớn, nổi bật giữa núi rừng. Từ các tầng hang và dòng ngầm ở Thang Hen đến vòm hang khô của Mắt Thần, nước và chuyển động của vỏ Trái Đất đã để lại những dấu tích khác nhau trên cùng nền đá vôi cổ.

Mắt Thần Núi trong vùng Karst Cao Bằng.
Hai di sản vì thế bổ sung cho nhau trong bức tranh địa chất của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng. Thang Hen cho thấy cách nước ngầm vận hành, làm thay đổi đường thoát nước và góp phần duy trì một hồ karst; Mắt Thần Núi lưu dấu một hang cổ được mở lộ thành vòm đá xuyên núi. Cùng với cảnh quan đang tiếp tục biến đổi theo thời gian, chúng giúp người đến thăm hình dung hành trình từ biển cổ đến miền núi hôm nay, nơi đá, nước và kiến tạo cùng tạo nên diện mạo độc đáo của Cao Bằng.

