Hòa giải ở cơ sở: Giải quyết mâu thuẫn từ sớm, bảo vệ quyền lợi từ gần dân

Hòa giải ở cơ sở có ý nghĩa ở chính khả năng tiếp cận gần dân - Ảnh: Thu Hiền

Đưa pháp luật vào quá trình giải quyết mâu thuẫn

Những bất đồng trong đời sống cộng đồng có thể bắt đầu từ các vấn đề gần gũi như ranh giới đất đai, lối đi, quan hệ gia đình, sinh hoạt cộng đồng hoặc nghĩa vụ giữa các bên. Nếu được phát hiện và trao đổi kịp thời, một số mâu thuẫn có thể được giải quyết thông qua đối thoại, giúp các bên hiểu rõ hơn về quyền lợi, trách nhiệm và cách ứng xử của nhau.

Hòa giải ở cơ sở có ý nghĩa ở chính khả năng tiếp cận gần dân. Người tham gia hòa giải thường hiểu bối cảnh địa phương, quan hệ cộng đồng và nguyên nhân dẫn đến bất đồng. Thực tiễn tại khu vực Tây Nguyên cho thấy mạng lưới hòa giải được tổ chức rộng khắp. Đơn cử, tỉnh Đắk Lắk hiện có 2.816 tổ hòa giải với 17.496 hòa giải viên hoạt động tại 100% thôn, buôn, tổ dân phố. Trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số, sự tham gia của già làng, trưởng thôn và những người am hiểu ngôn ngữ, phong tục có thể hỗ trợ quá trình trao đổi, giúp các bên trình bày quan điểm và tìm kiếm giải pháp phù hợp.

Tuy nhiên, sự gần gũi và hiểu biết cộng đồng cần đi cùng việc tôn trọng pháp luật. Mong muốn giữ gìn quan hệ cộng đồng hoặc tập quán địa phương không thể là lý do để bỏ qua quyền và lợi ích hợp pháp của một bên. Hòa giải cần tạo điều kiện để các bên tự nguyện trao đổi, nhưng không thể thay thế việc áp dụng pháp luật hoặc giải quyết vụ việc theo thẩm quyền.

Báo cáo số 400/BC-BTP ngày 08/6/2026 của Bộ Tư pháp về tổng kết thi hành Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật đề cập các hoạt động hỗ trợ người dân tiếp cận pháp luật, trong đó có hòa giải và trợ giúp pháp lý. Đây là những kênh có vai trò bổ trợ cho nhau: hòa giải giúp các bên tìm kiếm khả năng thống nhất; trợ giúp pháp lý và tư vấn pháp luật hỗ trợ người dân hiểu rõ hơn quyền, nghĩa vụ và phương án bảo vệ quyền lợi.

Hòa giải ở cơ sở không đồng nghĩa với việc giải quyết mọi tranh chấp tại thôn, bản hoặc khu dân cư. Có những vụ việc cần được cơ quan có thẩm quyền xem xét theo trình tự pháp luật; có trường hợp người dân cần tư vấn chuyên môn để hiểu quyền, nghĩa vụ và lựa chọn phương án phù hợp.

Đối với mâu thuẫn liên quan đến đất đai, việc trao đổi giữa các bên có thể giúp làm rõ nguyên nhân và tìm kiếm khả năng thống nhất. Nhưng khi vụ việc cần thực hiện thủ tục chuyên ngành hoặc thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan khác, người dân phải được hướng dẫn đúng nơi, đúng trình tự. Việc hòa giải kéo dài không nên trở thành rào cản khiến người dân chậm thực hiện quyền của mình. Tương tự, những vụ việc có dấu hiệu bạo lực, xâm hại cần được xử lý theo quy định tương ứng, không thể chỉ dựa vào mong muốn giữ gìn hòa khí.

Điều này đòi hỏi người làm công tác hòa giải được bồi dưỡng kiến thức pháp luật, kỹ năng xử lý tình huống và khả năng nhận biết những vụ việc vượt quá phạm vi hòa giải. Nắm bắt yêu cầu này, các địa phương đẩy mạnh tập huấn nghiệp vụ. Chẳng hạn, ngày 13/3/2026, Sở Tư pháp tỉnh Gia Lai đã phối hợp tổ chức hội nghị tập huấn kiến thức và kỹ năng nghiệp vụ hòa giải cho 200 hòa giải viên tại xã Đức Cơ. Ngày 12/10/2026, phường Hòa Hiệp, tỉnh Đắk Lắk cũng tổ chức tập huấn, hướng dẫn nghiệp vụ cho 138 hòa giải viên thuộc 14 tổ hòa giải trên địa bàn. Bên cạnh đó, Sở Nội vụ tỉnh Gia Lai ban hành Thông báo số 3478/TB-SNV vào cuối tháng 5/2026 về việc tuyển chọn thêm 227 hòa giải viên.

Hiệu quả phải được nhìn từ quyền lợi của người dân

Cần phân biệt rõ vai trò của hòa giải ở cơ sở với tư vấn pháp luật, trợ giúp pháp lý - Ảnh: Nam Sơn

Từ góc nhìn kiểm toán, hòa giải ở cơ sở không chỉ là một hoạt động xã hội mà còn là quá trình sử dụng nguồn lực công để thực hiện mục tiêu phòng ngừa, giải quyết mâu thuẫn và hỗ trợ người dân tiếp cận pháp luật. Vì vậy, đánh giá hiệu quả cần đặt trong mối quan hệ giữa nguồn lực được bố trí, chất lượng hoạt động và kết quả thực tế.

Số lượng tổ hòa giải, hòa giải viên, lớp tập huấn hay vụ việc được tiếp nhận là những chỉ số cần thiết để theo dõi hoạt động. Nhưng nếu chỉ dựa vào các chỉ số này, việc đánh giá có thể chưa phản ánh đầy đủ chất lượng và mức độ bảo vệ quyền lợi của người dân. Một vụ việc được ghi nhận là hòa giải thành chưa đủ để khẳng định kết quả đã bền vững; cần quan tâm đến tính tự nguyện của các bên, sự phù hợp với pháp luật và khả năng thực hiện thỏa thuận.

Đây cũng là vấn đề cần được xem xét khi bố trí và sử dụng kinh phí cho hoạt động hòa giải. Nguồn lực dành cho tập huấn, tài liệu, hỗ trợ nghiệp vụ và hoạt động tại cơ sở cần gắn với nhu cầu thực tế của địa bàn. Những nơi có địa bàn rộng, điều kiện đi lại khó khăn hoặc nhiều vụ việc phức tạp có thể cần phương thức hỗ trợ khác với khu vực thuận lợi. Phân bổ nguồn lực hợp lý sẽ góp phần hạn chế tình trạng nơi có nhu cầu cao nhưng thiếu điều kiện thực hiện, trong khi hiệu quả sử dụng nguồn lực chưa được đánh giá đầy đủ.

Một yêu cầu khác là bảo đảm cơ chế theo dõi và chuyển tiếp vụ việc. Khi hòa giải không thành, hoặc vụ việc không thuộc phạm vi hòa giải, người dân cần được hướng dẫn đến cơ quan có thẩm quyền hoặc dịch vụ pháp lý phù hợp. Nếu thiếu cơ chế này, hòa giải có thể trở thành một khâu trung gian kéo dài thời gian giải quyết, thay vì giúp người dân tiếp cận công lý thuận lợi hơn.

Việc đánh giá kết quả vì vậy cần quan tâm đến cả những vụ việc hòa giải thành và không thành; nguyên nhân không thành; trường hợp phải chuyển cơ quan chuyên môn; mức độ thực hiện thỏa thuận và phản hồi của người dân. Những thông tin này có thể giúp cơ quan quản lý nhận diện điểm nghẽn trong tổ chức thực hiện, xác định nhu cầu tập huấn và điều chỉnh nguồn lực.

Hòa giải ở cơ sở phát huy giá trị khi người dân được lắng nghe, các bên có cơ hội tự nguyện tìm kiếm giải pháp và quyền lợi hợp pháp được tôn trọng. Từ góc nhìn kiểm toán, đích đến không chỉ là giải quyết được bao nhiêu vụ việc, mà còn là nguồn lực dành cho hòa giải có được sử dụng đúng mục tiêu, hoạt động có bảo đảm chất lượng và người dân có thực sự được bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp hay không.