Hòa Xá: Từ 'hạt nhân' mô hình đến bài toán phát triển nông nghiệp hàng hóa bền vững

Loạt bài “Hòa Xá: Từ “hạt nhân” mô hình đến bài toán phát triển nông nghiệp hàng hóa bền vững” đã ghi nhận thực tiễn từ cơ sở và phân tích những “nút thắt” cần tháo gỡ để nông nghiệp địa phương phát triển bền vững.

Bài đầu: Mở lối từ những mô hình hiệu quả

Trên những cánh đồng của xã Hòa Xá, câu chuyện sản xuất nông nghiệp không còn dừng lại ở “được mùa hay mất giá”, mà đang dần chuyển sang một tư duy mới: Làm nông nghiệp hàng hóa, có liên kết, có tổ chức và hướng tới giá trị gia tăng. Từ những mô hình cụ thể, dù quy mô chưa lớn, nhưng đã hé mở một hướng đi với nhiều cơ hội mới cho phát triển nông nghiệp địa phương.

Nhiều HTX nông nghiệp ở xã Hòa Xá đã tổ chức lại sản xuất để nâng cao năng suất và hiệu quả. Ảnh: PV

Từ thay đổi tư duy đến chuyển động trong tổ chức sản xuất

Điểm dễ nhận thấy nhất là sự thay đổi trong cách tổ chức sản xuất. Nếu trước đây sản xuất chủ yếu mang tính nhỏ lẻ, manh mún thì nay nhiều hợp tác xã (HTX) đã chủ động tiếp cận tiến bộ kỹ thuật, giống mới, đồng thời tổ chức lại sản xuất theo hướng chuyên canh, nâng cao năng suất và hiệu quả.

Tại HTX nông nghiệp Phù Lưu Hạ, với 550 thành viên và diện tích 192ha, mô hình sản xuất đã có những chuyển biến rõ rệt. Việc đưa các giống cây trồng mới vào canh tác, kết hợp thay đổi phương thức sản xuất đã giúp nâng cao hiệu quả kinh tế. Đáng chú ý, mô hình trồng lạc trên diện tích 10ha, với sự tham gia của 322 hộ dân, được Trung tâm Khuyến nông thành phố Hà Nội hỗ trợ 50% giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, vôi và được hướng dẫn về kỹ thuật đang cho thấy hiệu quả vượt trội khi thu nhập có thể cao gấp khoảng 5 lần so với trồng lúa.

Không chỉ dừng lại ở con số, điều quan trọng hơn là tư duy sản xuất đã thay đổi. Người nông dân bắt đầu nhìn nhận rõ hơn giá trị của việc liên kết, của việc áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất. Tuy nhiên, như chia sẻ của Chủ tịch HĐQT, Giám đốc HTX Nông nghiệp Phù Lưu Hạ Trần Văn Liên, hiệu quả tổng thể là có, nhưng lợi nhuận của từng hộ vẫn chưa cao do diện tích sản xuất còn nhỏ lẻ, thiếu tính đồng bộ.

Dẫn thực tế mô hình trồng lạc của HTX, ông Liên khẳng định: Theo tính toán sơ bộ, đầu tư 1 sào khoai, lạc, chi phí hết khoảng 4,5 triệu đồng, khi thu hoạch, số tiền thu về khoảng 10 triệu đồng/sào. Tuy nhiên, 332 hộ xã viên cùng trồng trên diện tích chỉ 10ha, tính trung bình số mét vuông của mỗi hộ rất nhỏ, vì thế thu nhập không đáng là bao.

Mô hình trồng lạc của HXT Nông nghiệp Phù Lưu Hạ đã cho thấy kết quả rất rõ nét. Ảnh: PV

Lúc này càng thấy rõ hơn lợi thế của những mô hình sản xuất có diện tích cánh đồng mẫu lớn. Đây cũng là thực tế phản ánh rõ “nút thắt” trong phát triển nông nghiệp hiện nay.

Ở một hướng đi khác, mô hình trồng cây ăn quả tại thôn Dư Xá Thượng lại cho thấy sự năng động trong chuyển đổi cơ cấu cây trồng, từ một tổ hội nghề nghiệp, đến năm 2025 đã phát triển thành HTX chuyên canh cây ăn quả với gần 30ha đạt tiêu chuẩn VietGAP; trong đó, ổi và hồng xiêm đã trở thành sản phẩm OCOP. Các loại cây chủ lực này không chỉ cho năng suất cao (khoảng 1 tấn/sào/vụ) mà còn mang lại thu nhập bình quân khoảng 12 triệu đồng/sào/vụ.

Sản phẩm hồng xiêm của HTX kinh doanh dịch vụ cây ăn quả thôn Dư Xá Thượng đã được chứng nhận là sản phẩm OCOP. Ảnh: PV

Điều đáng nói là sản phẩm của HTX đã bước đầu tiếp cận thị trường theo hướng hàng hóa. Thương lái đến tận ruộng thu mua, nhiều đơn hàng lớn được đặt trước. Tuy nhiên, một nghịch lý lại xuất hiện: Có thị trường nhưng chưa dám ký hợp đồng dài hạn vì năng lực sản xuất còn hạn chế. Đây vừa là tín hiệu tích cực, vừa là lời cảnh báo về bài toán quy mô trong sản xuất nông nghiệp.

Chia sẻ với phóng viên, Giám đốc HTX kinh doanh dịch vụ cây ăn quả thôn Dư Xá Thượng Nguyễn Hà Tây cho biết, những vườn cây trĩu quả không chỉ là thành quả của kỹ thuật canh tác, mà còn là kết quả của một quá trình “học thị trường”. Trước khi về làm nông, ông và các cộng sự từng buôn bán hoa quả, hiểu rõ thị trường cần gì.

Giám đốc HTX kinh doanh dịch vụ cây ăn quả thôn Dư Xá Thượng Nguyễn Hà Tây chăm sóc vườn ổi. Ảnh: PV

Gắn sản xuất với chế biến

Không chỉ dừng ở trồng trọt, lĩnh vực nuôi trồng thủy sản cũng đang có những mô hình đáng chú ý. HTX nuôi cá rô đầu vuông kết hợp sơ chế, chế biến đã bước đầu hình thành chuỗi giá trị khép kín - một hướng đi còn khá mới ở cấp cơ sở.

Ông Nguyễn Văn Quý (áo kẻ) cùng cán bộ Phòng Kinh tế xã Hòa Xá thăm mô hình trồng cá rô đầu vuông của HTX kinh doanh dịch vụ nuôi trồng thủy sản Minh Quân. Ảnh: PV

Nhớ lại những ngày đầu lăn lộn tìm hướng đi, ông Đặng Văn Quý - Chủ tịch HĐQT, Giám đốc HTX kinh doanh dịch vụ nuôi trồng thủy sản Minh Quân chia sẻ: Trước đây, trên diện tích này là mô hình chăn nuôi, đến năm 2019, hợp tác xã nuôi trồng thủy sản mới được thành lập. Đầu tiên mô hình nuôi loại cá trắng, nhưng hiệu quả không cao, nên chuyển sang nuôi cá rô đầu vuông. Đây là dòng cá không phải chỉ ở Hòa Xá mới có mà nhiều nơi đã nuôi, vì vậy, khi mang cá ra thị trường bán, nhiều hôm lại mang về vì ế.

Không đầu hàng, ông Quý và bà con xã viên lại tìm hướng đi khác, đó là gắn sơ chế, chế biến vào con cá. Song, việc này cũng không đơn giản. Anh em phải đến từng nhà hàng để giới thiệu sản phẩm. Mất rất nhiều thời gian, nhưng sự kiên trì đi cùng chất lượng phục vụ của HTX dần dần đã được thị trường chấp nhận.

Mô hình nuôi và sơ chế cá rô đồng của HTX kinh doanh dịch vụ nuôi trồng thủy sản Minh Quân tạo việc làm cho hơn 100 lao động địa phương. Ảnh: PV

Mô hình này không chỉ tạo việc làm ổn định cho hơn 100 lao động địa phương với thu nhập từ 6-8 triệu đồng/tháng mà còn góp phần thay đổi tư duy sản xuất: Từ nuôi trồng đơn thuần sang chế biến, nâng cao giá trị sản phẩm. Đây là điểm nhấn quan trọng, bởi trong bối cảnh nông nghiệp hiện nay, nếu chỉ dừng ở sản xuất nguyên liệu thì rất khó tạo ra giá trị gia tăng bền vững.

Trong khi đó, “thất bại là mẹ của thành công” là câu nói ứng nghiệm với HTX nông nghiệp trà sen Tân An (thành lập năm 2025) do ông Nguyễn Văn Tân làm Giám đốc. Sau một thời gian tích tụ ruộng đất, năm 2024, ông Tân bắt tay vào trồng lúa trên diện tích khoảng 10ha, nhưng đã thua lỗ nặng do ruộng úng ngập, sâu bệnh và chuột phá gần hết.

Sen của HTX nông nghiệp trà sen Tân An bắt đầu vào vụ mới. Ảnh: PV

Rồi cái duyên trồng sen đến với ông khi ông thấy trong mênh mông ruộng lúa của mình một ô đất nhỏ có sen tươi tốt. Thất bại với lúa, ông nghĩ “Sao không trồng sen?”. Rồi ông mày mò, nghiên cứu, học hỏi những người trồng sen và mạnh dạn trồng giống sen bách diệp.

Để có được cơ ngơi của đầm sen khang trang như hôm nay, ông đã mất bao mồ hôi, công sức, tiền của để đào đắp cải tạo ruộng đồng, đầu tư lại hệ thống thủy lợi; làm đường để xe cơ giới chở hàng hóa, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và thuận tiện cho thu hoạch sản phẩm... Không chỉ dừng lại ở việc bán sen bông, ông tiếp tục tìm tòi, tăng giá trị cho sản phẩm bằng cách làm chè ướp sen. Biết bao lần ông Tân phải đổ sen đi vì không có người mua; chè ướp xong không tìm được thị trường, bán thì ít mà cho, tặng người thân, bạn bè thì nhiều.

“Biết bao tiền đổ vào đồng đất mà không thành, tôi cũng nản. Nhưng không cho phép mình thất bại, tôi lặn lội lên Thái Nguyên tìm bằng được nguồn chè ngon, bảo đảm; về phần sen, tôi kiên quyết trồng theo phương thức sạch. Đầm sen không dùng thuốc diệt cỏ, không dùng thuốc để diệt ốc bươu vàng... Tỷ mẩn và khắt khe với từng công đoạn, tôi đã giành được thị phần chè sen trên thị trường. Đến nay, khách hàng tự tìm đến với tôi, sản xuất đến đâu hết đến đó, sản phẩm không chỉ có mặt ở thị trường Hà Nội mà còn ở các tỉnh bạn như: Bắc Ninh, Ninh Bình, Phú Thọ...”, ông Tân hào hứng nói.

Ông Nguyễn Văn Tân (ngoài cùng bên trái) cùng cán bộ Phòng Kinh tế xã Hòa Xá thăm mô hình trồng sen bách diệp dùng để ướp chè. Ảnh: PV

Nhìn một cách tổng thể, các mô hình trên dù đã có những thành công bước đầu, nhưng vẫn mang dáng dấp “đi trước mở đường” hơn là phát triển theo chiều rộng. Quy mô sản xuất còn hạn chế, đặc biệt, vấn đề tích tụ ruộng đất vẫn là rào cản lớn. Điều này lý giải vì sao nhiều mô hình hiệu quả nhưng chưa thể bứt phá.

Một điểm đáng chú ý khác là sự thay đổi trong nhận thức về vai trò của HTX. Nếu trước đây HTX chủ yếu làm dịch vụ, thì nay đã bắt đầu chuyển sang mô hình sản xuất kinh doanh thực sự, có tính toán hiệu quả, có định hướng thị trường. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, chuyên nghiệp hơn.

Có thể nói, bức tranh nông nghiệp Hòa Xá đang dần hiện rõ những gam màu tích cực. Từ cây lạc, cây ăn quả đến thủy sản, các mô hình đều cho thấy tiềm năng phát triển nếu được đầu tư đúng hướng. Thành công bước đầu không chỉ nằm ở con số thu nhập, mà quan trọng hơn là đã hình thành được những “hạt nhân” đổi mới trong sản xuất nông nghiệp.

Song thực tiễn cũng cho thấy, nhiều mô hình đang “chạm trần” về quy mô nếu không gỡ được nút thắt tích tụ ruộng đất nên đang bỏ lỡ không ít cơ hội phát triển...

(Còn nữa)