Hoàn thiện các quy định về nguyên tắc hoạt động và chính sách phát triển xuất bản

Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực xuất bản

Tham gia góp ý vào dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, đại biểu (ĐB) Châu Ngọc Tuấn - Trưởng Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Gia Lai đề xuất tiếp tục hoàn thiện một số quy định nhằm bảo đảm tính thống nhất, khả thi và phù hợp với thực tiễn.

ĐB Châu Ngọc Tuấn - Trưởng Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Gia Lai đề xuất tiếp tục hoàn thiện một số quy định nhằm bảo đảm tính thống nhất, khả thi và phù hợp với thực tiễn. Ảnh: Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai

Góp ý khoản 1 Điều 1 của dự thảo luật, sửa đổi Điều 3 về vị trí, mục đích và nguyên tắc hoạt động xuất bản, ĐB Châu Ngọc Tuấn đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu tách quy định về nguyên tắc hoạt động xuất bản thành một điều riêng.

Theo đại biểu, các nguyên tắc hoạt động xuất bản cần mang tính định hướng, thể hiện rõ những giá trị cốt lõi để điều chỉnh các vấn đề mới phát sinh trong hoạt động xuất bản hiện nay và trong tương lai, hạn chế việc phải thường xuyên sửa đổi, bổ sung các quy định của luật.

ĐB Tuấn cũng đề nghị nghiên cứu hoàn thiện quy định về trách nhiệm của tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động xuất bản. Theo đó, nội dung “tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động xuất bản có trách nhiệm tuân thủ chuẩn mực đạo đức xã hội, đạo đức nghề nghiệp, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân” thực chất là quy định về trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xuất bản, không phải nguyên tắc hoạt động xuất bản.

Bên cạnh đó, quy định này cũng chưa đầy đủ vì ngoài tổ chức, cá nhân còn có cơ quan tham gia hoạt động xuất bản. Do vậy, đại biểu đề nghị bổ sung chủ thể “cơ quan” và bổ sung yêu cầu tuân thủ quy định của pháp luật bên cạnh việc tuân thủ chuẩn mực đạo đức xã hội, đạo đức nghề nghiệp.

Đối với khoản 4 Điều 1 sửa đổi Điều 7 về chính sách của Nhà nước đối với phát triển hoạt động xuất bản, ĐB Tuấn đề nghị cơ quan soạn thảo cân nhắc quy định về chính sách miễn, giảm thuế, ưu đãi thuế và tín dụng nhằm tránh trùng lặp với các quy định của pháp luật chuyên ngành về đất đai, thuế và tín dụng. Nếu chưa thể quy định cụ thể trong luật thì cần tiếp tục hoàn thiện trong các văn bản hướng dẫn thi hành để bảo đảm tính thống nhất và khả thi.

Góp ý khoản 9 Điều 1 sửa đổi Điều 17 về tiêu chuẩn các chức danh lãnh đạo nhà xuất bản, đại biểu cho rằng dự thảo còn một số nội dung chung chung, chưa cụ thể, như: “có trình độ đại học trở lên”, “đáp ứng các tiêu chuẩn theo quy định của cơ quan có thẩm quyền” hoặc “các tiêu chuẩn khác theo quy định của pháp luật", trong khi lại không giao Chính phủ hoặc cơ quan có thẩm quyền quy định chi tiết.

Vì vậy, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu cụ thể hóa các tiêu chuẩn này ngay trong luật hoặc giao cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn bằng văn bản dưới luật để bảo đảm thống nhất trong quá trình triển khai thực hiện.

Đối với khoản 13 Điều 1 sửa đổi Điều 25 về xuất bản tài liệu không kinh doanh, ĐB Tuấn thống nhất với các ý kiến trước đó và đề nghị sửa đổi theo hướng: cơ quan, tổ chức xuất bản tài liệu không kinh doanh nếu không thực hiện thông qua nhà xuất bản thì phải có giấy phép của cơ quan chuyên môn quản lý nhà nước về xuất bản thuộc UBND cấp tỉnh, thay vì quy định phải có giấy phép của UBND cấp tỉnh.

Theo đại biểu, quy định theo hướng giao trực tiếp cho cơ quan chuyên môn sẽ phù hợp với thực tiễn quản lý, đồng thời tránh phát sinh thêm thủ tục phân cấp, ủy quyền của UBND cấp tỉnh, góp phần rút ngắn quy trình giải quyết thủ tục hành chính và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực xuất bản.

Hoàn thiện quy định về xuất bản điện tử và phân cấp thủ tục hành chính

Tham gia thảo luận, ĐB Huỳnh Thị Anh Thảo cho rằng việc sửa đổi luật là cần thiết nhằm thể chế hóa kịp thời các chủ trương của Đảng về phát triển xuất bản, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và phát triển kinh tế tư nhân.

Đồng thời, khắc phục những bất cập của Luật Xuất bản năm 2012, hoàn thiện hành lang pháp lý, thúc đẩy hoạt động xuất bản, in, phát hành trên môi trường số và đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính.

ĐB Huỳnh Thị Anh Thảo đặc biệt quan tâm đến việc xác định phạm vi điều chỉnh của Luật đối với “xuất bản phẩm điện tử”. Ảnh: Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai

Đại biểu đặc biệt quan tâm đến việc xác định phạm vi điều chỉnh của Luật đối với “xuất bản phẩm điện tử”. Theo đại biểu, dự thảo đã mở rộng khái niệm xuất bản phẩm điện tử và hoạt động phát hành trên môi trường số nhưng chưa làm rõ ranh giới pháp lý giữa sách điện tử, sách nói với báo điện tử, podcast, khóa học trực tuyến, nội dung do người dùng tạo trên mạng xã hội, cơ sở dữ liệu, phần mềm hay trò chơi điện tử.

Điều này có thể dẫn đến chồng lấn với các quy định của pháp luật về báo chí, điện ảnh, quảng cáo, thương mại điện tử, viễn thông và thông tin trên mạng, khiến doanh nghiệp khó xác định nghĩa vụ pháp lý và có nguy cơ phải tuân thủ nhiều cơ chế quản lý khác nhau.

Từ đó, ĐB Thảo kiến nghị bổ sung quy định giải thích rõ khái niệm “xuất bản phẩm điện tử”, xác định đây là tác phẩm, tài liệu đã hoàn thành quy trình biên tập, được quyết định hoặc cấp phép xuất bản theo Luật và được định hình dưới dạng dữ liệu số để phát hành độc lập đến công chúng.

Đồng thời, cần quy định rõ các nội dung như báo chí, phim, chương trình phát thanh, truyền hình, trò chơi điện tử, phần mềm, cơ sở dữ liệu, khóa học trực tuyến và nội dung do người sử dụng tự tạo không được coi là xuất bản phẩm điện tử, trừ trường hợp được tổ chức xuất bản theo quy định của Luật.

Về chính sách của Nhà nước đối với hoạt động xuất bản, ĐB Huỳnh Thị Anh Thảo đánh giá dự thảo đã bổ sung nhiều cơ chế, chính sách mới, bám sát tinh thần Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17-3-2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới; đồng thời đáp ứng yêu cầu phát triển của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số.

Tuy nhiên, để các chính sách sớm đi vào cuộc sống, cần được cụ thể hóa bằng các quy định rõ ràng, khả thi, tạo cơ sở cho địa phương triển khai thực hiện.

Đại biểu cho rằng Điều 7 của dự thảo luật đã bổ sung nhiều chính sách ưu đãi về thuế, đất đai, chuyển đổi số, phát triển văn hóa đọc và hợp tác công - tư; đồng thời mở rộng đối tượng thụ hưởng, nâng mức hỗ trợ, ưu đãi về tín dụng và bố trí quỹ đất cho hoạt động xuất bản. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều chính sách của Luật Xuất bản năm 2012 chưa được triển khai hiệu quả do thiếu sự đồng bộ với các luật chuyên ngành và chưa có cơ chế bảo đảm về nguồn lực tài chính.

Theo đại biểu, cơ quan soạn thảo cần tiếp tục rà soát để bảo đảm tính thống nhất với các luật liên quan như Luật Báo chí, Luật Quảng cáo, Luật Thương mại điện tử, Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp, Luật Đất đai và các quy định về trí tuệ nhân tạo (AI), tài chính, thuế. Nếu không, nhiều chính sách ưu đãi sẽ chỉ dừng ở mức định hướng, khó triển khai trên thực tế.

Đại biểu dẫn chứng, Luật Xuất bản năm 2012 đã quy định Nhà nước hỗ trợ mua bản quyền đối với các tác phẩm có giá trị phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, nhưng phải mất hơn 13 năm mới được cụ thể hóa bằng Nghị định số 287/2026/NĐ-CP của Chính phủ. Tương tự, các chính sách về hỗ trợ đầu tư cơ sở vật chất, hiện đại hóa hoạt động xuất bản hay ưu đãi lãi suất vay vốn cũng chưa được triển khai do thiếu văn bản hướng dẫn.

Bên cạnh đó, đại biểu đề nghị đơn giản hóa thủ tục đặt hàng, đấu thầu xuất bản phẩm phục vụ vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và thiếu nhi, qua đó tạo điều kiện để các nhà xuất bản thuận lợi tiếp cận nguồn ngân sách, góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách phát triển xuất bản.

Liên quan cải cách thủ tục hành chính, ĐB Thảo đề nghị giao thẩm quyền cấp giấy phép xuất bản tài liệu không kinh doanh từ UBND cấp tỉnh cho cơ quan chuyên môn về văn hóa cấp tỉnh hoặc UBND cấp xã nhằm tăng tính chủ động, giảm thời gian và chi phí thực hiện thủ tục. Đồng thời, kiến nghị bãi bỏ quy định thu phí thẩm định đối với loại thủ tục này vì phần lớn chủ thể thực hiện là các cơ quan nhà nước sử dụng ngân sách nhà nước.

Bên cạnh đó, đại biểu cũng đề xuất đổi mới công tác lưu chiểu theo hướng quy định thời gian lưu chiểu rõ ràng, chuyển nơi tiếp nhận lưu chiểu về thư viện cấp tỉnh để phục vụ quản lý lâu dài; đồng thời triển khai lưu chiểu điện tử và kết nối trực tiếp với hệ thống cấp phép nhằm giảm chi phí, nâng cao hiệu quả quản lý.

Đối với quy định về tổ chức và hoạt động của nhà xuất bản, ĐB Huỳnh Thị Anh Thảo cho rằng dự thảo chưa làm rõ trách nhiệm, nguồn lực và thẩm quyền của cơ quan chuyên môn về văn hóa khi được giao làm cơ quan chủ quản nhà xuất bản.

Đại biểu kiến nghị sửa đổi theo hướng, UBND cấp tỉnh vẫn chịu trách nhiệm bảo đảm các điều kiện thành lập và hoạt động của nhà xuất bản, còn cơ quan chuyên môn thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan chủ quản để tránh chồng chéo trong tổ chức thực hiện.

Siết chặt kiểm soát nội dung xuất bản phẩm nhạy cảm

Trong khi đó, ĐB Lê Hoàng Anh cho rằng dự thảo cần tiếp tục hoàn thiện để khắc phục những “lỗ hổng” trong quản lý, ngăn chặn tình trạng xuất bản các ấn phẩm xuyên tạc lịch sử, bôi nhọ lãnh tụ, chống phá nền tảng tư tưởng của Đảng và khối đại đoàn kết toàn dân tộc; đồng thời tạo điều kiện để các nhà xuất bản phát triển bằng thực lực, giảm dần sự phụ thuộc vào ngân sách nhà nước.

ĐB Lê Hoàng Anh cho rằng dự thảo cần tiếp tục hoàn thiện để khắc phục những “lỗ hổng” trong quản lý, ngăn chặn tình trạng xuất bản các ấn phẩm xuyên tạc lịch sử, bôi nhọ lãnh tụ... Ảnh: Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai

Liên quan Điều 23 về liên kết xuất bản, đại biểu cho rằng dự thảo đã bỏ quy định cấm liên kết biên tập sơ bộ đối với 5 nhóm đề tài nhạy cảm gồm lý luận chính trị, lịch sử, tôn giáo, chủ quyền quốc gia và hồi ký.

Theo đại biểu, đây là bước lùi trong công tác quản lý bởi nhiều vụ việc sai phạm thời gian qua bắt nguồn từ khâu định hình nội dung ban đầu do đối tác liên kết thực hiện. Vì vậy, đại biểu đề nghị khôi phục quy định cấm liên kết biên tập sơ bộ đối với các nhóm đề tài này; đồng thời giao Chính phủ quy định tiêu chí nhận diện các đề tài nhạy cảm để bảo đảm tính linh hoạt trong áp dụng.

Đối với Điều 24 về thẩm định nội dung xuất bản phẩm, ĐB Hoàng Anh nhận định dự thảo mới chỉ quy định thẩm định đối với các tác phẩm tái bản xuất bản trước năm 1954 và tại miền Nam là trước ngày 30-4-1975 hoặc xuất bản ở nước ngoài. Đồng thời, cũng chưa bao quát các bản thảo mới biên soạn có nội dung đụng chạm đến lịch sử, chủ quyền và trong bối cảnh dịch thuật tự xuất bản gia tăng, nhất là trong thời đại AI, đây là một khoảng trống pháp lý rất lớn.

Đại biểu đề nghị bổ sung quy định bắt buộc các bản thảo mới thuộc các lĩnh vực nhạy cảm (thuộc lịch sử, chủ quyền, dân tộc và tôn giáo) phải được Hội đồng thẩm định độc lập xem xét trước khi ký quyết định xuất bản.

Góp ý về Điều 38 và Điều 39 liên quan đến nhập khẩu xuất bản phẩm, ĐB Lê Hoàng Anh bày tỏ băn khoăn trước việc dự thảo chuyển hoàn toàn từ cơ chế tiền kiểm sang hậu kiểm.

Theo đại biểu, mặc dù chủ trương cắt giảm thủ tục hành chính là cần thiết, song đối với các xuất bản phẩm có nội dung liên quan đến bản đồ, biên giới, chủ quyền quốc gia hoặc có nguy cơ rủi ro cao thì hậu kiểm sẽ không thể khắc phục được hậu quả khi sách đã phát hành đến bạn đọc, đặc biệt là xuất bản phẩm điện tử.

Vì vậy, ĐB Hoàng Anh đề nghị áp dụng hậu kiểm có phân loại theo mức độ rủi ro, giữ hậu kiểm cho đa số xuất bản, riêng đối với nhóm có yếu tố liên quan đến bản đồ, biên giới, chủ quyền hoặc xuất xứ rủi ro cao thì vẫn phải thẩm định trước khi đưa vào phát hành, kinh doanh.

Bên cạnh đó, đại biểu đề xuất nghiên cứu cơ chế để thư viện công, trường học ưu tiên đặt mua các đầu sách đạt giải thưởng hoặc được hội đồng độc lập đánh giá có giá trị, qua đó biến việc tôn vinh thành đầu ra thực tế cho các xuất bản phẩm chất lượng; đồng thời xem xét ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp đối với doanh thu từ các xuất bản phẩm này.

“Việc sửa đổi Luật Xuất bản cần hướng tới mục tiêu vừa tạo điều kiện để các nhà xuất bản phát triển bền vững, cạnh tranh bằng năng lực thực chất, vừa xây dựng cơ chế kiểm soát hiệu quả đối với các nội dung nhạy cảm, phòng ngừa những rủi ro không thể khắc phục khi các xuất bản phẩm sai phạm đã được phát hành đến công chúng”, ĐB Lê Hoàng Anh nhấn mạnh.

Bảo đảm thống nhất giữa Luật Xuất bản và Luật Sở hữu trí tuệ

Điểm đáng chú ý trong nội dung thảo luận của ĐB Nguyễn Thị Mai Phương là đề nghị Ban soạn thảo tiếp tục rà soát để bảo đảm tính thống nhất giữa các quy định của Luật Xuất bản với Luật Sở hữu trí tuệ và các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

ĐB Nguyễn Thị Mai Phương là đề nghị Ban soạn thảo tiếp tục rà soát để bảo đảm tính thống nhất giữa các quy định của Luật Xuất bản với Luật Sở hữu trí tuệ và các cam kết quốc tế... Ảnh: Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai

Góp ý khoản 2 Điều 10 về các hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động xuất bản, đại biểu lưu ý quy định cấm hành vi không ngăn chặn, gỡ bỏ xuất bản phẩm có nội dung vi phạm pháp luật hoặc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên các nền tảng, ứng dụng do doanh nghiệp quản lý, vận hành sẽ làm phát sinh trách nhiệm rất lớn đối với các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian và chủ quản nền tảng số.

Theo đại biểu, Điều 198b của Luật Sở hữu trí tuệ đã quy định rõ các trường hợp doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian và chủ quản nền tảng số được miễn trách nhiệm, trong đó có trường hợp không biết về hành vi vi phạm. Đồng thời, luật cũng quy định các doanh nghiệp này không có nghĩa vụ tự giám sát dịch vụ hoặc chủ động tìm kiếm bằng chứng về hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

ĐB Nguyễn Thị Mai Phương cho biết các quy định của Luật Sở hữu trí tuệ được xây dựng trên cơ sở tuân thủ các điều ước quốc tế mà Việt Nam đã cam kết tham gia. Do đó, Ban soạn thảo cần nghiên cứu kỹ để tránh tạo ra sự chồng chéo hoặc quy định vượt quá các nghĩa vụ đã được xác lập trong pháp luật về sở hữu trí tuệ, bảo đảm môi trường pháp lý ổn định cho doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian và các nền tảng số.

Bên cạnh đó, đại biểu góp ý đối với Điều 21 của Luật Xuất bản về việc xuất bản tác phẩm, tài liệu và tái bản xuất bản phẩm chỉ được thực hiện sau khi có văn bản chấp thuận của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả theo quy định của pháp luật

Theo đại biểu, mặc dù Điều 21 không thuộc phạm vi sửa đổi của dự thảo luật, song quy định này hiện chưa phù hợp với Luật Sở hữu trí tuệ. Bởi lẽ, pháp luật về sở hữu trí tuệ đã quy định một số trường hợp ngoại lệ không phải xin phép tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả theo các cam kết quốc tế, trong đó có trường hợp phục vụ người khuyết tật.

Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị Ban soạn thảo nghiên cứu sửa đổi Điều 21 để bảo đảm thống nhất với Luật Sở hữu trí tuệ, đồng thời phát huy đầy đủ các ngoại lệ mà Việt Nam đã đàm phán và cam kết, góp phần bảo đảm quyền tiếp cận tri thức, xuất bản phẩm của người khuyết tật theo đúng tinh thần của pháp luật hiện hành.