Hoàn thiện cơ chế điện tái tạo, đảm bảo an ninh năng lượng dài hạn

Ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phát biểu tại diễn đàn

Chiều 21/4, tại Hà Nội, Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp phối hợp với Viện Nghiên cứu ứng dụng Năng lượng thông minh (iSEAR) cùng các cơ quan liên quan tổ chức diễn đàn “Hoàn thiện chính sách điện tái tạo & lưu trữ (BESS): Nền tảng năng lượng xanh ổn định cho doanh nghiệp”.

Áp lực chuyển dịch năng lượng

Phát biểu tại diễn đàn, ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam nhấn mạnh, Việt Nam đã thể hiện quyết tâm mạnh mẽ trong tiến trình chuyển dịch năng lượng, hướng tới phát triển các nguồn năng lượng sạch, năng lượng tái tạo, đồng thời bảo đảm cung ứng điện cho tăng trưởng kinh tế - xã hội.

Một dấu mốc quan trọng là việc Quốc hội ban hành Nghị quyết 253/2025/QH15 về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026-2030. Nghị quyết đặt trọng tâm vào việc mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), cho phép doanh nghiệp tiếp cận nguồn điện xanh minh bạch, phù hợp thông lệ quốc tế. Đồng thời, phát triển hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) được xác định là điều kiện then chốt để nâng cao khả năng hấp thụ điện tái tạo và bảo đảm vận hành hệ thống điện ổn định.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP trên 10% năm 2026, nhu cầu điện dự kiến tăng 1,2-1,5 lần, tương ứng mức tăng 12-15% mỗi năm. Áp lực này đặt ra yêu cầu cấp bách phải mở rộng nguồn cung và tối ưu hệ thống điện.

Tiếp đó, Chỉ thị 10/CT-TTg ban hành ngày 30/3/2026 đã nhấn mạnh vai trò của tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà nhằm giảm áp lực cung - cầu. Theo các chuyên gia, điều này cho thấy năng lượng xanh không còn là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc.

Tuy nhiên, ông Phòng cũng chỉ ra ba thách thức lớn. Thứ nhất, biến động địa chính trị toàn cầu khiến giá nhiên liệu như than, LNG, dầu mỏ biến động khó lường, trong khi Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu nhiên liệu cho sản xuất điện. Thứ hai, nhu cầu điện trong nước tăng nhanh cùng quá trình công nghiệp hóa, chuyển đổi số, phát triển trung tâm dữ liệu và đô thị thông minh. Thứ ba, các tiêu chuẩn quốc tế như CBAM, ESG hay tiêu chuẩn chuỗi cung ứng xanh đang trở thành “giấy phép thông hành” bắt buộc để doanh nghiệp duy trì thị trường xuất khẩu.

Dù tiềm năng lớn, việc triển khai DPPA và BESS vẫn còn nhiều vướng mắc. Doanh nghiệp gặp khó trong lựa chọn mô hình hợp đồng, xác định chi phí truyền tải, quy trình thanh toán và phân định trách nhiệm giữa các bên. Với BESS, các quy định về đầu tư, đấu nối, giá điện và thị trường dịch vụ phụ trợ vẫn chưa theo kịp thực tế.

TS. Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam cho rằng, Việt Nam đang ở giai đoạn bản lề của chuyển dịch năng lượng, đặc biệt khi cam kết Net Zero đến năm 2050 ngày càng trở thành yêu cầu thương mại. Thực tế tại các khu công nghiệp như Amata, Long Đức hay mô hình sinh thái DEEP-C cho thấy nhu cầu điện xanh là rất lớn, song khung pháp lý cho mô hình “sau công tơ” vẫn còn hạn chế.

Gỡ “nút thắt” DPPA và BESS

Từ góc độ quản lý, bà Phan Thị Thu Thủy, đại diện Cục Điện lực (Bộ Công Thương) khẳng định, khả năng tiếp cận điện xanh đang trở thành yếu tố quyết định đối với năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo bà Thủy, cơ chế DPPA cần được hoàn thiện theo bốn định hướng lớn. Thứ nhất, mở rộng đối tượng tham gia theo lộ trình phù hợp, bao gồm các phụ tải mới như trung tâm dữ liệu, hạ tầng giao thông điện hóa và mô hình cung ứng điện trong khu công nghiệp. Tuy nhiên, việc mở rộng phải đi đôi với bảo đảm an toàn hệ thống điện.

TS. Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam

Thứ hai, làm rõ mô hình cung ứng điện và trách nhiệm của các bên trong khu công nghiệp, khu kinh tế. Việc này nhằm tăng tính linh hoạt nhưng vẫn phải bảo đảm minh bạch chi phí và tránh hình thành độc quyền cục bộ.

Thứ ba, hoàn thiện cơ chế giá điện theo hướng thị trường. Các bên được phép đàm phán trong khuôn khổ pháp luật, trong khi Nhà nước đóng vai trò thiết lập khung pháp lý và giám sát.

Thứ tư, xây dựng cơ chế kiểm soát biến động chi phí trong hợp đồng dài hạn, giúp doanh nghiệp chủ động kế hoạch tài chính và giảm rủi ro.

Đáng chú ý, DPPA không chỉ là công cụ kỹ thuật mà còn là cấu phần quan trọng trong quá trình chuyển dịch năng lượng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Từ góc nhìn thực tiễn, TS. Nguyễn Anh Tuấn đề xuất sớm cho phép triển khai DPPA nội khu thông qua đường dây riêng, hình thành các hệ thống microgrid trong khu công nghiệp, với vai trò điều phối của chủ đầu tư hạ tầng. Đồng thời, cần ứng dụng công nghệ như blockchain và hợp đồng thông minh để minh bạch hóa dữ liệu đo đếm và thanh toán.

Một vấn đề lớn khác là tính khả thi tài chính của các dự án kết hợp DPPA và BESS. Chi phí đầu tư cao và rủi ro hạ tầng vẫn là rào cản khiến nhiều doanh nghiệp e ngại. Do đó, cần phát triển các cơ chế tài chính xanh, tín dụng ưu đãi và mô hình hợp tác công - tư để chia sẻ rủi ro.

Theo các chuyên gia, để chính sách đi vào thực tế, cần tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp, trên cơ sở minh bạch thông tin và tuân thủ nguyên tắc thị trường. Những ý kiến từ doanh nghiệp về cơ chế giá, mô hình vận hành và các vướng mắc thực tiễn sẽ là cơ sở quan trọng để hoàn thiện chính sách.

Diễn đàn lần này cho thấy một thực tế rõ ràng: Chuyển dịch năng lượng không còn là câu chuyện dài hạn mà là yêu cầu cấp thiết trong hiện tại. Việc hoàn thiện cơ chế DPPA và phát triển BESS sẽ đóng vai trò nền tảng, giúp doanh nghiệp tiếp cận điện xanh ổn định, kiểm soát chi phí và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Trong bối cảnh áp lực tăng trưởng và yêu cầu xanh hóa ngày càng lớn, một hệ thống chính sách đồng bộ, minh bạch và khả thi sẽ là chìa khóa để Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu phát triển năng lượng bền vững, đồng thời bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong dài hạn.