Hoàn thiện cơ chế xử lý vi phạm, khơi thông nguồn lực phát triển

Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: https://chinhphu.vn/

Gỡ "điểm nghẽn" pháp lý để giải phóng nguồn lực

Theo Tờ trình của Chính phủ, Dự thảo Nghị quyết nhằm thể chế hóa các kết luận của Bộ Chính trị và các nghị quyết của Đảng về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung; thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân.

Việc ban hành Nghị quyết được đánh giá là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh nhiều điểm nghẽn pháp lý đang cản trở phát triển. Thực tế cho thấy, việc xử lý vi phạm trong các lĩnh vực đầu tư, quản lý vốn, tài sản nhà nước, đất đai, tài chính, ngân sách, đấu thầu, hợp tác công - tư, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn gặp nhiều vướng mắc do hệ thống pháp luật chồng chéo, thiếu đồng bộ. Trong khi yêu cầu phát triển đòi hỏi quyết định nhanh, linh hoạt và sáng tạo thì cơ chế quản lý vẫn nặng về tiền kiểm và "xin - cho".

Đối với khu vực kinh tế nhà nước, nhiều trường hợp vi phạm phát sinh từ quy định pháp luật chưa rõ ràng, thay đổi chính sách, yêu cầu xử lý tình huống cấp bách hoặc rủi ro khách quan của thị trường. Trong khi đó, khu vực kinh tế tư nhân vẫn gặp nhiều rào cản trong tiếp cận vốn, đất đai, công nghệ; chi phí tuân thủ cao và môi trường pháp lý chưa ổn định.

Đáng chú ý, nhiều dự án đầu tư bị đình trệ do vướng mắc pháp lý hoặc các kết luận thanh tra, kiểm toán, điều tra chưa có cơ chế xử lý phù hợp. Điều này không chỉ khiến các vi phạm kéo dài mà còn làm lãng phí nguồn lực xã hội, tài sản xuống cấp, giảm thu ngân sách và ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường đầu tư.

Qua thảo luận, các đại biểu Quốc hội (ĐBQH) thống nhất cao về sự cần thiết ban hành Nghị quyết. Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, việc xây dựng cơ chế pháp lý xử lý các vi phạm phát sinh trong quá trình thực thi được kỳ vọng sẽ tạo không gian cho đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và giải phóng các nguồn lực phát triển.

Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan (ĐBQH tỉnh Bắc Ninh) cho rằng, Nghị quyết sẽ góp phần tháo gỡ các dự án tồn đọng, xử lý rõ trách nhiệm đối với các sai phạm trước đây, đồng thời bảo vệ đội ngũ cán bộ dám nghĩ, dám làm, tạo động lực để các địa phương tiếp tục triển khai các dự án còn dang dở.

Phân hóa trách nhiệm để khuyến khích đổi mới sáng tạo

Điểm mới quan trọng của Dự thảo là định hướng phân biệt rõ hành vi tham nhũng, trục lợi với những rủi ro pháp lý phát sinh trong quá trình thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh) đề xuất thiết kế cơ chế xử lý the0 3 cấp độ: Rủi ro được chấp nhận nếu người thực hiện trung thực, không vụ lợi và đã thực hiện đầy đủ các biện pháp quản trị rủi ro; trường hợp có vi phạm nhưng có tình tiết giảm nhẹ thì ưu tiên xử lý bằng các biện pháp dân sự hoặc kinh tế, chỉ áp dụng hình sự khi thật cần thiết; và xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng chính sách để tham nhũng, tư lợi hoặc thông đồng.

Bên cạnh đó, nhiều đại biểu cho rằng các khái niệm như "vì lợi ích chung", "bối cảnh lịch sử", "hiệu quả kinh tế - xã hội" vẫn mang tính định tính, cần được lượng hóa để bảo đảm áp dụng thống nhất.

Đại biểu Nguyễn Hoàng Giang (Đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk) kiến nghị bổ sung các tiêu chí định lượng đối với "lợi ích chung", trong đó phải bảo đảm không có tư lợi cá nhân, lợi ích hướng tới quốc gia, cộng đồng hoặc an sinh xã hội; đồng thời, hiệu quả kinh tế - xã hội cần được xác định bằng các chỉ số kiểm chứng độc lập.

Đối với lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, nhiều đại biểu đề nghị mở rộng không gian pháp lý cho hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm và chấp nhận rủi ro. Bởi thực tế, nhiều công nghệ mới luôn phát triển nhanh hơn hệ thống pháp luật.

Đại biểu Lê Trung Thành (Đoàn ĐBQH tỉnh An Giang) cho rằng, nếu phạm vi Nghị quyết chỉ tập trung vào khâu ứng dụng sẽ thu hẹp đối tượng được bảo vệ, nhất là các nhà khoa học và chuyên gia dám thử nghiệm các mô hình mới vì lợi ích chung. Do đó, cơ chế bảo vệ cần bao quát toàn bộ chuỗi nghiên cứu, thử nghiệm, phát triển và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Để bảo đảm tính khách quan, nhiều đại biểu cũng kiến nghị bổ sung cơ chế đánh giá độc lập nhằm xác định vụ việc có vì lợi ích chung, không vụ lợi hay không trước khi cơ quan tiến hành tố tụng xem xét việc miễn hoặc tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự./.