Hoàn thiện hệ thống trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất

Ông Tăng Thế Cường - Cục trưởng Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường - phát biểu tại Hội thảo. Ảnh: UNDP

Thiết lập khuôn khổ EPR - bước quan trọng hướng tới nền kinh tế tuần hoàn

EPR là một công cụ quan trọng thúc đẩy chuyển đổi từ mô hình quản lý chất thải truyền thống sang kinh tế tuần hoàn, trong đó, trách nhiệm của nhà sản xuất, nhập khẩu đối với sản phẩm và bao bì được xem xét trong toàn bộ vòng đời, từ thiết kế, lựa chọn vật liệu và tiêu dùng đến thu gom, tái chế sau sử dụng.

Chia sẻ tại Hội thảo, ông Tăng Thế Cường - Cục trưởng Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường - nhấn mạnh, EPR không nên chỉ được nhìn nhận đơn thuần là một nghĩa vụ tài chính của nhà sản xuất mà phải là cơ chế tạo động lực để doanh nghiệp thay đổi cách thiết kế sản phẩm, lựa chọn vật liệu, tổ chức thu gom, tái chế và đầu tư vào các giải pháp kinh tế tuần hoàn.

Lãnh đạo Cục Môi trường cũng cho biết, Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng trong thiết lập và triển khai EPR. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy cơ chế này cần tiếp tục được hoàn thiện để hoạt động hiệu quả, minh bạch hơn và tạo động lực mạnh hơn cho thị trường thu gom và tái chế. Theo định hướng đang được Cục Môi trường dự thảo, các quy định mới sẽ tăng cường vai trò của khối tư nhân trong thực hiện trách nhiệm EPR, trong đó, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo và đưa ra khung thực hiện.  

Một trong những thay đổi quan trọng đang được đề xuất trong Dự thảo Luật Bảo vệ môi trường (sửa đổi) là đưa ra lộ trình bỏ hình thức đóng góp tài chính để hoàn thành trách nhiệm tái chế, theo hướng nhà sản xuất, nhập khẩu phải trực tiếp tổ chức thu hồi, tái chế sản phẩm, bao bì sau sử dụng hoặc thực hiện thông qua đơn vị tái chế hoặc tổ chức trách nhiệm nhà sản xuất (PRO).

Từ góc nhìn quốc tế, bà Francesca Nardini - Phó Trưởng Đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam - cho rằng, việc Việt Nam thiết lập khuôn khổ EPR là một bước quan trọng hướng tới nền kinh tế tuần hoàn. Thách thức tiếp theo là xây dựng một hệ thống EPR có khả năng vận hành hiệu quả, bền vững và tối ưu theo vận động của thị trường.

“Xét cho cùng, EPR không chỉ là việc tuân thủ quy định và các mục tiêu tái chế. EPR còn là thay đổi cách tài nguyên được luân chuyển trong nền kinh tế - tạo ra giá trị từ những vật liệu nếu không sẽ trở thành chất thải, khuyến khích đầu tư và đổi mới sáng tạo, đồng thời xây dựng một nền kinh tế Việt Nam tuần hoàn và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn” - bà Francesca Nardini nhấn mạnh.

Hướng đến xây dựng hệ thống EPR hiệu quả

Tại Hội thảo, TS. Fritz Flanderka - Giám đốc Điều hành Reclay Group - chia sẻ kinh nghiệm quốc tế về những yếu tố then chốt để xây dựng một hệ thống EPR hiệu quả. Theo TS. Fritz Flanderka, kinh nghiệm từ nhiều quốc gia cho thấy không tồn tại một mô hình EPR duy nhất phù hợp với mọi quốc gia. Trong khi nguyên tắc cốt lõi là chuyển trách nhiệm đối với bao bì, sản phẩm sau sử dụng sang khu vực doanh nghiệp, cách thức thiết kế và triển khai cần phù hợp với điều kiện thể chế, thị trường và năng lực thu gom, tái chế của từng quốc gia.

Một nội dung được thảo luận sâu là vai trò của PRO. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy PRO có thể giữ vai trò trung tâm trong việc tổ chức thực hiện EPR, kết nối nhà sản xuất với hệ thống thu gom, phân loại và tái chế. Để hệ thống hoạt động hiệu quả, trách nhiệm của PRO, các yêu cầu tối thiểu và cơ chế giám sát cần được xác định rõ ràng.

Phù hợp với định hướng này, Dự thảo Luật Bảo vệ môi trường (sửa đổi) đang xem xét bổ sung các yêu cầu cụ thể đối với PRO về năng lực tổ chức thu gom, năng lực tài chính, hệ thống quản lý dữ liệu điện tử và hạch toán riêng.

Tại Hội thảo, PRO cũng được các đại biểu thảo luận theo hướng đây là tổ chức được ủy quyền, thay mặt các nhà sản xuất, nhập khẩu chịu trách nhiệm trước pháp luật về tổ chức, điều phối hoạt động thu hồi, vận chuyển, phân loại và chuyển giao sản phẩm, bao bì cho đơn vị tái chế; quản lý, xác nhận khối lượng tái chế; thực hiện kê khai, báo cáo và kiểm toán độc lập. Mục tiêu là tạo cơ sở pháp lý để các PRO hoạt động chuyên nghiệp, minh bạch và có thể kiểm soát.

Bên cạnh đó, các đại biểu cũng thảo luận về lộ trình điều chỉnh tỷ lệ tái chế bắt buộc theo từng giai đoạn, phù hợp với sự phát triển của năng lực thu gom, công nghệ tái chế và điều kiện thực tiễn. Cách tiếp cận này nhằm tạo tính dự báo và giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong xây dựng kế hoạch đầu tư và thực hiện trách nhiệm tái chế trong dài hạn.

Từ kinh nghiệm quốc tế và quá trình hỗ trợ tại Việt Nam, UNDP nhấn mạnh bốn lĩnh vực cần được xem xét trong quá trình tiếp tục hoàn thiện và thực thi EPR, đó là: tăng cường vai trò chủ động của doanh nghiệp; thúc đẩy hình thành các PRO làm trung tâm của hệ thống EPR; từng bước nâng cao mục tiêu tái chế theo mức độ sẵn sàng của từng loại vật liệu và điều kiện thực tế; đồng thời bảo đảm quá trình chuyển đổi mang tính bao trùm, ghi nhận và tạo điều kiện để lực lượng lao động tự do trong hoạt động thu gom, tái chế tham gia và hưởng lợi./.