Hoàn thiện Luật Cấp, thoát nước, xử lý tận gốc bài toán ngập úng đô thị

Hạ tầng cấp, thoát nước phát triển thiếu bền vững

Trước mùa mưa năm 2026, câu chuyện cấp, thoát nước đô thị lại nóng lên khi nhiều thành phố lớn đang gấp rút triển khai các dự án chống ngập. Từ thực tế thời gian qua, ông nhìn nhận đâu là những bất cập lớn nhất trong cơ chế, chính sách hiện hành?

Ông Trần Hoài Anh, Phó Cục trưởng Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng (Bộ Xây dựng).

Có thể nói, tình trạng ngập úng tại Hà Nội và nhiều đô thị lớn hiện nay phản ánh rõ những hạn chế mang tính hệ thống trong công tác quản lý và phát triển hạ tầng cấp, thoát nước.

Trước hết, hệ thống pháp luật hiện hành còn phân tán, chủ yếu nằm ở các nghị định, thông tư, chưa có một đạo luật chuyên ngành có hiệu lực pháp lý cao để điều chỉnh toàn diện lĩnh vực này.

Điều đó dẫn đến chính sách thiếu ổn định, chưa tạo được niềm tin và động lực cho các nhà đầu tư dài hạn, đồng thời chưa đáp ứng được các yêu cầu mới như bảo đảm an ninh nguồn nước, chuyển đổi số hay thích ứng với biến đổi khí hậu.

Bên cạnh đó, công tác quy hoạch còn thiếu đồng bộ. Ở nhiều địa phương, quy hoạch cấp, thoát nước chưa gắn kết chặt chẽ với quy hoạch sử dụng đất và các hạ tầng kỹ thuật khác. Tình trạng phát triển đô thị thiếu kiểm soát, san lấp ao hồ, nâng nền cục bộ đã làm suy giảm không gian trữ nước, khiến nguy cơ ngập úng tăng.

Hạ tầng thoát nước tại nhiều đô thị cũng đã lạc hậu, xuống cấp trong khi tốc độ đô thị hóa diễn ra nhanh và các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng. Điều này dẫn đến tình trạng quá tải hệ thống.

Ngoài ra, cơ chế huy động nguồn lực vẫn còn hạn chế, chủ yếu dựa vào ngân sách Nhà nước; cơ chế giá dịch vụ chưa đầy đủ; dữ liệu và công cụ quản lý hiện đại còn thiếu.

Vì sao cần phải ban hành một đạo luật riêng về cấp, thoát nước, thưa ông?

Việc ban hành Luật Cấp, thoát nước là yêu cầu cấp thiết và mang ý nghĩa chiến lược. Luật sẽ tạo lập một khung pháp lý thống nhất, đồng bộ và ổn định, qua đó nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước.

Đồng thời, luật sẽ giúp giải quyết căn cơ các vấn đề về quy hoạch, đầu tư và vận hành hệ thống; thúc đẩy xã hội hóa, huy động hiệu quả các nguồn lực; thiết lập cơ chế giá dịch vụ phù hợp; bảo đảm an ninh, an toàn cấp nước và nâng cao chất lượng dịch vụ cho người dân.

Đặc biệt, luật sẽ tạo cơ sở pháp lý để triển khai các giải pháp phát triển bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu, hướng tới hệ thống cấp, thoát nước hiện đại, thông minh và thân thiện môi trường.

Đảm bảo tính đồng bộ, sớm trình Quốc hội

Xin ông cho biết tiến độ xây dựng dự án Luật Cấp, thoát nước đến thời điểm hiện nay?

Thực hiện chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của Quốc hội và phân công của Chính phủ, Bộ Xây dựng đã chủ trì nghiên cứu, xây dựng dự án Luật Cấp, thoát nước trên cơ sở tổng kết thực tiễn và rà soát hệ thống pháp luật hiện hành.

Dự thảo luật đã được Bộ Tư pháp thẩm định từ đầu năm 2025. Sau đó, Bộ Xây dựng tiếp tục hoàn thiện và trình Chính phủ, đồng thời chỉnh lý, bổ sung nhiều nội dung quan trọng.

Theo kế hoạch ban đầu, dự án luật dự kiến trình Quốc hội khóa XV cho ý kiến và thông qua trong năm 2025. Tuy nhiên, trong bối cảnh Quốc hội và Chính phủ ưu tiên hoàn thiện thể chế phục vụ sắp xếp tổ chức bộ máy và triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, tiến độ của dự án đã được điều chỉnh.

Hiện nay, Bộ Xây dựng đã báo cáo Chính phủ và đề xuất tiếp tục hoàn thiện dự thảo, đồng thời kiến nghị đưa dự án luật vào Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh năm 2027. Dự kiến, luật sẽ được trình Quốc hội khóa XVI xem xét, thông qua tại kỳ họp thứ 3 vào tháng 5/2027.

Có thể thấy, dự án Luật Cấp, thoát nước được chuẩn bị công phu, bài bản và đang tiếp tục hoàn thiện để bảo đảm chất lượng trước khi trình Quốc hội. Trong quá trình hoàn thiện này, dự thảo luật sẽ tập trung vào những định hướng lớn nào?

Chúng tôi đang tiếp tục rà soát, cập nhật và hoàn thiện dự thảo theo các định hướng lớn của Đảng và Nhà nước, đặc biệt là các chủ trương về phát triển đô thị bền vững, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và cải cách thủ tục hành chính.

Luật Cấp, thoát nước được kỳ vọng tạo bước đột phá trong giải quyết vấn đề ngập úng đô thị. Ảnh: Mỹ Quỳnh

Đồng thời, dự thảo luật cũng được nghiên cứu để bảo đảm tính đồng bộ với các luật liên quan như Luật Tài nguyên nước, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Quy hoạch cũng như các quy định về đầu tư và giá dịch vụ công.

Một yêu cầu xuyên suốt là luật phải đáp ứng được các thách thức mới, đặc biệt là biến đổi khí hậu và yêu cầu chuyển đổi số trong quản lý hạ tầng đô thị.

Đột phá tư duy quản lý cấp, thoát nước

Dự án Luật Cấp, thoát nước được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý đồng bộ hơn. Xin ông cho biết, những điểm mới đáng chú ý của dự thảo luật?

Điểm nổi bật của dự thảo luật là sự đổi mới toàn diện về tư duy quản lý, chuyển từ phân tán sang tổng thể, từ ngắn hạn sang dài hạn và từ bị động sang chủ động thích ứng.

Trước hết, về quy hoạch, luật định hướng phát triển cấp, thoát nước theo lưu vực sông và liên vùng, thay vì chỉ theo địa giới hành chính. Đây là thay đổi rất quan trọng, giúp kiểm soát ngập úng hiệu quả hơn ngay từ khâu quy hoạch.

Về đầu tư, hệ thống thoát nước sẽ được phát triển đồng bộ theo lưu vực, bảo đảm từ thu gom, truyền dẫn đến xử lý. Nhà nước ưu tiên đầu tư các hạng mục thiết yếu, đồng thời khuyến khích khu vực tư nhân tham gia, đặc biệt trong xử lý nước thải.

Về vận hành, luật yêu cầu quản lý theo hướng chuyên nghiệp, ứng dụng công nghệ để nâng cao chất lượng dịch vụ, giảm thất thoát và bảo đảm an toàn cấp nước.

Một điểm mới khác là bổ sung các quy định về tái sử dụng nước mưa, nước thải và quản lý bùn thải, phù hợp với xu hướng phát triển kinh tế tuần hoàn.

Đặc biệt, cơ chế kiểm soát ngập úng được thiết kế theo hướng chủ động, gắn kết hệ thống thoát nước với thủy lợi, kiểm soát triều và bảo vệ không gian trữ nước như hồ điều hòa, kênh rạch.

Luật cũng làm rõ trách nhiệm của chính quyền địa phương trong quản lý, vận hành và kiểm soát ngập úng, đồng thời hoàn thiện cơ chế giá dịch vụ theo nguyên tắc tính đúng, tính đủ.

Kỳ vọng giải quyết căn cơ bài toán ngập úng đô thị

Khi luật được ban hành, ông kỳ vọng luật sẽ tác động như thế nào trong giải quyết ngập úng đô thị?

Chúng tôi kỳ vọng luật sẽ tạo ra bước chuyển căn bản trong quản lý và đầu tư hệ thống thoát nước đô thị.

Trước hết, luật sẽ giúp quy hoạch cấp, thoát nước một cách bài bản, đồng bộ và dài hạn, gắn với quy hoạch vùng và lưu vực. Điều này sẽ nâng cao khả năng kiểm soát dòng chảy và phòng ngừa ngập úng ngay từ đầu.

Luật cũng tạo cơ sở triển khai các giải pháp kỹ thuật hiện đại, kết hợp giữa hạ tầng truyền thống và hạ tầng xanh như hồ điều hòa, công trình trữ nước, hệ thống kiểm soát triều.

Việc vận hành hệ thống sẽ được nâng cao theo hướng chủ động, ứng dụng công nghệ để dự báo và ứng phó hiệu quả với các tình huống thời tiết cực đoan. Ngoài ra, luật sẽ thúc đẩy liên kết vùng trong quản lý thoát nước - yếu tố đặc biệt quan trọng đối với các đô thị lớn.

Cơ chế huy động nguồn lực cũng sẽ được cải thiện, kết hợp giữa ngân sách Nhà nước và nguồn lực tư nhân, qua đó nâng cao hiệu quả đầu tư.

Cuối cùng, việc làm rõ trách nhiệm của chính quyền địa phương và các bên liên quan sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, tạo sự đồng thuận xã hội.

Có thể nói, khi được ban hành và triển khai hiệu quả, Luật Cấp, thoát nước sẽ là "chìa khóa" để giải quyết căn cơ tình trạng ngập úng đô thị, hướng tới xây dựng các đô thị phát triển bền vững trong tương lai.