Hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực khu kinh tế, khu công nghiệp

Khung pháp lý chưa đồng bộ, thu hút đầu tư còn dàn trải

Tại Tọa đàm “Kiểm toán khu kinh tế, khu công nghiệp: nhận diện điểm nghẽn chính sách, khơi thông nguồn lực đầu tư” do Báo Kiểm toán tổ chức chiều 5/11, Phó Kiểm toán trưởng Kiểm toán Nhà nước (KTNN) chuyên ngành II Nguyễn Thanh Hà cho biết, bên cạnh những đóng góp tích cực vào tăng trưởng kinh tế, hoạt động của các khu công nghiệp (KCN), khu kinh tế (KKT) vẫn bộc lộ nhiều hạn chế qua kết quả kiểm toán.

Từ kết quả kiểm toán, KTNN kiến nghị cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý đồng bộ, thống nhất để khu công nghiệp, khu kinh tế bứt phá. Ảnh minh họa: Nguyễn Ly

Trước hết, khung pháp lý chưa đồng bộ, hiện văn bản pháp lý cao nhất điều chỉnh lĩnh vực này là Nghị định số 35/2022/NĐ-CP. Một số văn bản hướng dẫn Nghị định này chưa được ban hành đầy đủ, gây khó khăn trong triển khai chính sách, nhất là với các mô hình KCN hỗ trợ, KCN chuyên ngành, KCN đô thị - dịch vụ.

Việc đề xuất thành lập KKT, KCN còn dàn trải, thiếu định hướng; thu hút đầu tư chưa đi vào chiều sâu, chưa chú trọng đúng mức đến chất lượng và giá trị của dự án. Hiện có 440/449 KCN trên cả nước hoạt động theo mô hình đa ngành, đa nghề. Pháp luật cũng chưa có quy định cụ thể về cam kết chuyển giao công nghệ của nhà đầu tư nước ngoài, khiến doanh nghiệp Việt Nam chưa được chuyển giao công nghệ tương xứng. Bên cạnh đó, chính sách khuyến khích đầu tư nhà ở công nhân và các thiết chế văn hóa, giáo dục, y tế chưa đủ hấp dẫn; hiệu quả sử dụng đất còn thấp, hạ tầng trong và ngoài KCN chưa đồng bộ.

Theo ông Hà, những hạn chế này xuất phát từ ba nhóm nguyên nhân chính. Một là, thể chế và chính sách ưu đãi đầu tư còn dàn trải, chủ yếu chú trọng vốn và lao động, chưa quan tâm đúng mức đến công nghệ, đổi mới sáng tạo, giá trị lan tỏa, đóng góp cho cộng đồng, kết quả đầu ra và tiến độ thực hiện dự án. Hai là, việc tổ chức thực thi chính sách, quy hoạch và xúc tiến đầu tư tại một số địa phương chưa đồng bộ, thiếu liên kết vùng và phối hợp giữa các cơ quan. Ba là, công tác quản lý, kiểm tra đầu tư còn bất cập; chậm giải phóng mặt bằng, bàn giao đất và đầu tư hạ tầng, làm giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực đất đai.

Đồng tình với đánh giá này, nguyên Tổ trưởng Tổ Tư vấn Kinh tế của Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Đức Kiên cho rằng, việc văn bản pháp lý cao nhất về KKT, KCN mới là nghị định khiến lĩnh vực này khó vượt qua những quy định tại các luật chuyên ngành về môi trường, đất đai, thuế... Điều đó cũng hạn chế chức năng, nhiệm vụ của ban quản lý KCN, khu chế xuất.

Sớm hoàn thiện thể chế, tăng quyền chủ động cho địa phương

Từ kết quả kiểm toán, KTNN kiến nghị Bộ Tài chính khẩn trương báo cáo Chính phủ xây dựng khung pháp lý về KKT, KCN; nghiên cứu sửa đổi quy định theo hướng thống nhất chính sách ưu đãi đầu tư trong phạm vi một KKT được quy hoạch tích hợp, không phân biệt theo ranh giới địa giới hành chính. KTNN cũng kiến nghị các cơ quan sớm ban hành đầy đủ văn bản hướng dẫn thực hiện Nghị định 35.

Đối với những vướng mắc cụ thể, KTNN đề nghị Bộ Tài chính rà soát quy định về khu lưu trú chuyên gia, tỷ lệ lấp đầy đối với KCN đầu tư mới, mở rộng và phân cấp quản lý cho ban quản lý KKT, KCN; báo cáo Thủ tướng Chính phủ về những khoảng trống trong chính sách, điều kiện thành lập KCN. Cùng với đó là rà soát thủ tục môi trường, cắt giảm thủ tục hành chính về xây dựng và nghiên cứu quy định cam kết ràng buộc, gắn với khuyến khích doanh nghiệp nước ngoài chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp Việt Nam, phù hợp với Nghị quyết số 50-NQ/TW về định hướng hoàn thiện thể chế, chính sách, nâng cao chất lượng, hiệu quả hợp tác đầu tư nước ngoài đến năm 2030.

Để KCN, KKT chuyển từ thu hút nguồn lực theo chiều rộng sang tạo động lực bứt phá tăng trưởng, ông Nguyễn Thanh Hà đề xuất tập trung tháo gỡ bốn nút thắt. Một là, hoàn thiện đầy đủ khung pháp lý cấp cao, bịt các khoảng trống trong quy định về thành lập, thẩm định dự án mới. Hai là, sửa đổi ngay các tiêu chí, định lượng về hồ sơ pháp lý, tỷ lệ lấp đầy và kiểm soát năng lực tài chính nhà đầu tư ngay từ khâu thẩm định. Ba là, chuyển đổi mô hình KCN đa ngành, diện rộng sang chuyên môn hóa, công nghệ cao, sinh thái, đồng thời khơi thông điểm nghẽn đất đai, đồng bộ hạ tầng trong và ngoài hàng rào. Bốn là, đổi mới thực chất cơ chế phân cấp, phân quyền, nâng cao hiệu lực quản lý của ban quản lý KCN, KKT; xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông giữa các ngành, cơ quan thuế, kho bạc và cơ quan chuyên môn, qua đó minh bạch nghĩa vụ tài chính và nâng cao hiệu quả giám sát.

Trong đó, các địa phương cần kiên quyết rà soát, xử lý dự án thứ cấp kéo dài, chậm tiến độ, không đưa đất vào sử dụng theo quy định của Luật Đất đai. Hạ tầng kết nối, hệ thống điện ngoài hàng rào và hệ thống xử lý nước thải trong KCN cũng cần được đầu tư phù hợp với đặc thù ngành nghề sản xuất.

Bổ sung các giải pháp này, ông Nguyễn Đức Kiên nhấn mạnh, cần trao quyền chủ động cho địa phương để phát huy tính năng động, sáng tạo và đặc thù, qua đó tạo điều kiện để cán bộ chủ động thực hiện nhiệm vụ, phát huy năng lực và đánh giá đúng hiệu quả điều hành của từng địa phương. Cùng với đó, cần có cơ chế bảo vệ cán bộ trong quá trình thực thi nhiệm vụ. Theo ông Kiên, hiện Nghị định 35 chịu sự điều chỉnh của nhiều luật có hiệu lực pháp lý cao hơn. Vì vậy, cần có chính sách bảo vệ những cán bộ lựa chọn áp dụng quy định có lợi cho doanh nghiệp, dù trước mắt có thể chưa thu được thuế, nhưng giúp doanh nghiệp duy trì sản xuất, kinh doanh ổn định và thực hiện nghĩa vụ thuế lâu dài. Điều kiện là cán bộ không có động cơ vụ lợi cá nhân, không gây khó khăn, sách nhiễu doanh nghiệp.