Học nghề mở hướng sinh kế cho người dân Hua Bum

Đồng bào Mảng ở Hua Bum học nghề đan lát truyền thống.

Đưa nghề truyền thống vào lớp học thực hành

Nghề đan lát của người Mảng ở xã Hua Bum, tỉnh Lai Châu đã tồn tại rất lâu đời. Từ nguồn nguyên liệu sẵn có trong tự nhiên, người dân tạo ra nhiều vật dụng phục vụ cuộc sống như gùi, giỏ, sọt, nia, mẹt, nong và các dụng cụ lao động. Mỗi sản phẩm đòi hỏi người làm phải có kinh nghiệm lựa chọn nguyên liệu, kỹ thuật chế tác và sự khéo léo.

Trước đây, kỹ năng nghề chủ yếu được trao truyền trong gia đình, cộng đồng. Những người lớn tuổi trực tiếp hướng dẫn con cháu thông qua quá trình lao động, sản xuất và sinh hoạt. Chị Lò Me Long ở bản Pa Cheo cũng được ông bà truyền dạy nghề từ nhỏ nên vẫn có thể tự tay làm một số vật dụng truyền thống.

“Bản thân tôi được tiếp xúc với nghề đan lát của ông bà từ nhỏ, hiện tại bây giờ tôi cũng đã làm được một số vật dụng truyền thống trong gia đình để phục vụ cuộc sống hằng ngày, tôi mong muốn làm sao để có thể phát huy và gìn giữ nghề đan lát truyền thống của người Mảng”, chị Long chia sẻ.

Tuy nhiên, sự thay đổi của đời sống kinh tế - xã hội đang khiến cách truyền nghề này gặp nhiều thách thức. Các sản phẩm công nghiệp ngày càng phổ biến, những vật dụng đan lát truyền thống vì thế ít được sử dụng hơn. Trong khi đó, số người nắm giữ đầy đủ kỹ thuật nghề ngày càng giảm; lớp trẻ chưa có nhiều cơ hội tiếp cận, học hỏi và thực hành.

Người dân sơ chế nguyên liệu để chuẩn bị thực hành đan lát.

Từ thực tế đó, xã Hua Bum xác định việc truyền dạy nghề cần được tổ chức bài bản hơn, tạo điều kiện để người dân trực tiếp học và thực hành. Thông qua việc vận dụng các nguồn lực, trong đó có Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030, xã đã tổ chức các lớp truyền dạy nghề đan lát.

Đến nay, địa phương đã mở 2 lớp với 60 học viên tại bản Pa Cheo và bản Nậm Nghẹ. Phương thức đào tạo được triển khai theo hướng “cầm tay chỉ việc”, học đi đôi với hành dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân.

Tại bản Pa Cheo, những bó tre, nứa, giang, mây được người dân sơ chế, chuẩn bị cho các buổi thực hành. Trong không gian quen thuộc của bản làng, người biết nghề hướng dẫn người học từng công đoạn. Từ lựa chọn nguyên liệu, xử lý, chẻ nan, vót nan đến đan thành sản phẩm, mỗi thao tác đều được thực hiện trực tiếp. Cách đào tạo này phù hợp với đặc thù nghề thủ công, nơi kỹ năng không thể chỉ hình thành qua lý thuyết mà cần được rèn luyện bằng thao tác thực tế.

Những người cao tuổi, những người còn thành thạo nghề vì vậy trở thành lực lượng quan trọng trong quá trình đào tạo. Họ không chỉ truyền lại kỹ thuật mà còn trao cho người học kinh nghiệm xử lý nguyên liệu, cách tạo hình và sự kiên trì cần thiết để hoàn thiện một sản phẩm.

Việc tổ chức lớp học ngay tại cộng đồng giúp người dân có điều kiện tiếp cận nghề mà không phải rời khỏi địa phương. Quan trọng hơn, nội dung đào tạo xuất phát từ chính điều kiện lao động, nguồn nguyên liệu và nhu cầu của cộng đồng.

Nhiều người cao tuổi vẫn còn thành thạo nghề đan lát và truyền dạy lại cho con cháu.

Từ kỹ năng nghề đến cơ hội tạo sinh kế

Với một nghề truyền thống, đào tạo chỉ thực sự có ý nghĩa lâu dài khi người học có thể tiếp tục thực hành sau lớp học và tạo ra những sản phẩm có giá trị.

Tại Hua Bum, mục tiêu ấy đang được đặt song hành với yêu cầu bảo tồn nghề. Sau các lớp truyền dạy, học viên được xác định là những hạt nhân tiếp tục thực hành, hướng dẫn lại cho người thân, cộng đồng và thế hệ trẻ.

Bà Pờ Thúy Von, Phó Chủ tịch UBND xã Hua Bum cho biết, những học viên sau khi được truyền nghề sẽ trở thành lực lượng nòng cốt trong bảo tồn nghề đan lát truyền thống của dân tộc Mảng tại địa phương. Nếu được duy trì và phát triển phù hợp, các sản phẩm đan lát có thể phục vụ nhu cầu sử dụng, du lịch cộng đồng, trải nghiệm văn hóa, trưng bày và giới thiệu di sản; qua đó góp phần tạo sinh kế, nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống của đồng bào.

Sản phẩm đan lát đã hoàn thiện được đồng bào Mảng sử dụng và đem ra thị trường.

Xã Hua Bum hiện có 5.716 nhân khẩu, trong đó đồng bào dân tộc Mảng chiếm 26,5%. Với cộng đồng người Mảng, đan lát không chỉ là nghề thủ công mà còn chứa đựng những tri thức được hình thành trong quá trình lao động, sinh hoạt.

Bởi vậy, đào tạo nghề ở đây có một điểm khác biệt: người dân học một nghề vốn đã tồn tại trong cộng đồng, nhưng được tổ chức lại theo phương thức có lớp học, có người hướng dẫn và có thực hành. Từ kỹ năng truyền thống, người học có thêm cơ hội hình thành kỹ năng nghề có thể tiếp tục sử dụng sau đào tạo.

Một sản phẩm đan lát hoàn thiện vì thế mang theo hai giá trị. Đó là giá trị văn hóa của cộng đồng và giá trị của một sản phẩm có thể sử dụng, giới thiệu hoặc đưa ra thị trường.

“Bài toán đặt ra với đào tạo nghề không chỉ là “dạy cho biết” mà là dạy để làm được. Khi học viên có thể tự tay tạo ra sản phẩm, kỹ năng nghề mới thực sự được hình thành. Khi sản phẩm có giá trị sử dụng hoặc có khả năng trở thành hàng hóa, người học mới có thêm động lực duy trì nghề” – bà Pờ Thúy Von cho biết.

Đây cũng là điều kiện quan trọng để hoạt động truyền dạy tạo ra hiệu quả lâu dài. Hai lớp học với 60 học viên không chỉ tạo thêm số người biết nghề, mà còn có thể hình thành những hạt nhân tiếp tục truyền nghề trong cộng đồng.

Đối với nghề đan lát của đồng bào Mảng, trong thời gian tới, yêu cầu đặt ra là vừa bảo đảm kỹ thuật truyền thống, vừa nghiên cứu cách làm ra những sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu cuộc sống hiện đại.

Với Hua Bum, giáo dục nghề nghiệp ở đây bắt đầu từ chính nguồn lực của cộng đồng: lấy vốn nghề truyền thống làm nền tảng, lấy thực hành làm phương thức đào tạo và lấy khả năng tạo ra sản phẩm, sinh kế làm hướng phát triển.

Khi còn người học, người thực hành và sản phẩm tạo ra giá trị, nghề đan lát của người Mảng ở Hua Bum sẽ có thêm cơ hội tiếp tục sống trong cộng đồng, không chỉ như một ký ức văn hóa mà như một kỹ năng nghề có thể góp phần tạo sinh kế cho người dân.