Không phải gia đình nào cũng đã tìm được hài cốt người thân. Nhưng có gia đình, khi nhận lại lá thư hay kỷ vật thất lạc hơn nửa thế kỷ, đã gọi đó là “Một sự trở về”. Lời chia sẻ được PGS.TS Alex-Thái Đình Võ nhắc tới tại New York gợi mở một cách nhìn sâu hơn về công việc của Dự án TTU–VWAI: từ những tài liệu chiến tranh lưu giữ tại Hoa Kỳ, lần tìm tên tuổi, hành trình và thân nhân của người lính, để những phần ký ức còn lưu lạc có cơ hội trở về quê hương.
Trong khuôn khổ chuyến công tác tham dự Phiên thảo luận chung cấp cao Đại hội đồng Liên hợp quốc khóa 81 và thực hiện các hoạt động song phương tại Hoa Kỳ, chiều 21/9 (theo giờ địa phương), tại thành phố New York, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam đã gặp những người bạn Hoa Kỳ.
Chiến tranh đã biến những lá thư riêng thành tài liệu lưu trữ, biến một tấm thẻ nhận dạng thành vật chứng và đưa cuốn sổ của người quân y đi xa hàng vạn cây số. Công việc của hôm nay là trả lại cho những hiện vật ấy ý nghĩa ban đầu: cuốn sổ phải được trở về với người viết hoặc gia đình người viết; tấm thẻ phải được gắn với một danh tính; những lá thư phải tìm lại người mà chúng từng được gửi đến.Xin các cựu chiến binh từng chiến đấu tại Mặt trận Đường 9 – Khe Sanh, cán bộ quân y từng công tác ở Đội phẫu thuật 3, cùng thân nhân các ông Đinh Như Khải, Nguyễn Văn Thanh, Nguyễn Kim Nghị và người có tên Mai, nếu nhận thấy những thông tin quen thuộc, hãy lên tiếng kết nối.
Quân nhân Trần Trọng Tải, quê xóm 10, xã Yên Lộc, huyện Kim Sơn cũ, tỉnh Ninh Bình; nhập ngũ ngày 25/7/1966; huấn luyện tại Thanh Hóa; lên đường vào chiến trường ngày 11/11/1967; có khả năng thuộc Trung đoàn 9, Sư đoàn 304 và tham gia chiến đấu tại mặt trận Khe Sanh đầu năm 1968.Quân nhân được phần thuyết minh ghi là Hoàng Trung Tải, có thể là chủ nhân cuốn sổ thứ hai; từng hoạt động tại các huyện Ngọc Lặc, Yên Định, Vĩnh Lộc và Thạch Thành, tỉnh Thanh Hóa trước khi hành quân qua Quảng Bình, sang Lào đầu tháng 01/1968.
Gần sáu mươi năm đã trôi qua, người viết những dòng chữ ấy có thể đã trở về, cũng có thể đã nằm lại một nơi nào đó trên chiến trường. Nhưng cuốn sổ của ông thì đã trở về trong hình hài một hồ sơ số hóa. Từ những trang giấy sờn rách, tên Phạm Bá Lật – Ngọc Hùng lại được đọc lên. Và khi tên một người lính được gọi đúng, quê hương được xác định, người thân được tìm thấy, lịch sử không còn là những con số vô danh. Đó chính là sự tri ân thiết thực, nhân văn và bền bỉ nhất đối với những người đã gửi tuổi xuân của mình vào cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc.
Có thể Dương Đình Chiến đã trở về sau chiến tranh và hiện vẫn còn sống ở một miền quê nào đó. Cũng có thể gia đình đã chờ ông suốt nhiều năm mà chưa biết những trang viết cuối cùng đang được lưu giữ ở bên kia đại dương. Dù trong hoàn cảnh nào, việc tìm thấy thân nhân vẫn mang ý nghĩa đặc biệt: giúp xác minh nhân thân, làm rõ số phận người lính và tạo điều kiện để những lá thư, cuốn sổ cùng các trang viết “Tôi người lái xe”, “Có chúng ta trên hải đảo...” được trở về với nơi chúng thuộc về.
Dự án “Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (Vietnam Wartime Accounting Initiative - VWAI), do Đại học Công nghệ Texas (Texas Tech University - TTU) chủ trì, đang nghiên cứu và giới thiệu những tài liệu CDEC như hồ sơ này với tinh thần nhân đạo. Với hồ sơ F034601460025, nhà nghiên cứu Trần Nguyễn Phương Thảo cùng các thành viên Dự án mong được kết nối với thân nhân của quân nhân Cao Văn Thi. Mục đích không chỉ là giải mã một văn bản chiến tranh, mà còn phục dựng những mảnh ghép còn khuyết thiếu trong cuộc đời ông, nối lại đường dây giữa kỷ vật và con người, tạo cơ hội để cuốn nhật ký cùng những thông tin quý báu được trở về với gia đình sau nhiều thập kỷ.