Học sinh Việt Nam chuyển lợi thế học tập thành năng lực tư duy độc lập, sáng tạo

PGS.TS Phạm Quốc Khánh phát biểu tại Phiên toàn thể Hội nghị Giáo dục Đông Nam Á lần thứ nhất.

Tại Phiên toàn thể với chủ đề “Các thực tiễn tốt nhất và bài học kinh nghiệm quan trọng trong việc cải thiện kết quả PISA” thuộc Hội nghị Giáo dục Đông Nam Á lần thứ nhất diễn ra ngày 10/11 tại Brunei Darussalam, PGS.TS Phạm Quốc Khánh, Phó Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng (Bộ GD&ĐT), Giám đốc quốc gia PISA Việt Nam, đã chia sẻ về kết quả PISA 2025, những phản hồi chính sách và định hướng đổi mới giáo dục của Việt Nam.

Chuyển từ lợi thế học tập sang năng lực sáng tạo

Theo PGS.TS Phạm Quốc Khánh, kết quả PISA 2025 cho thấy học sinh Việt Nam có những nền tảng quan trọng về năng lực khoa học, tinh thần học tập, tính kiên trì và khả năng tiếp cận công nghệ. Đây là những lợi thế để phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, cùng Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

Ở lĩnh vực Khoa học, học sinh Việt Nam đạt trung bình 457 điểm, với 71% đạt từ Mức 2 trở lên, so với mức trung bình 482 điểm và 74% học sinh đạt từ Mức 2 trở lên của OECD.

Bên cạnh năng lực khoa học cơ bản, học sinh Việt Nam thể hiện những phẩm chất học tập tích cực. Có 84,9% học sinh cho biết thích học những điều mới ở trường, cao hơn mức 68,8% của OECD; 79,2% cho biết cố gắng thêm khi nhiệm vụ trở nên khó, so với mức 59,5% của OECD. Đáng chú ý, 94% học sinh cho biết sử dụng chatbot AI để hỗ trợ học tập; khoảng 70% được học cách đánh giá nội dung AI.

Những kết quả này cho thấy học sinh Việt Nam có tinh thần ham học hỏi, bền bỉ và sớm tiếp cận công nghệ. Khoảng 7/10 học sinh đã đạt năng lực cơ bản để vận dụng kiến thức khoa học trong những tình huống được PISA đánh giá. Đây là nền tảng thuận lợi để mở rộng giáo dục STEM và phát triển nhân lực trong các lĩnh vực công nghệ.

Tuy nhiên, theo PGS.TS Phạm Quốc Khánh, những lợi thế về thái độ học tập và kiến thức nền tảng cần được chuyển hóa thành năng lực tư duy độc lập, nghiên cứu khoa học, giải quyết vấn đề mới và sáng tạo công nghệ.

Một trong những thách thức được kết quả PISA 2025 chỉ ra là năng lực nền tảng của học sinh còn những hạn chế đáng quan tâm. Có 59% học sinh Việt Nam chưa đạt ngưỡng năng lực cơ bản về Đọc hiểu theo PISA; tỷ lệ này ở Toán là 42% và Khoa học là 29%.

Đáng chú ý, tỷ lệ học sinh đạt Mức 5-6 ở lĩnh vực Khoa học chỉ là 1,6%, trong khi mức trung bình OECD là 7,2%. Theo ông Phạm Quốc Khánh, đây là vấn đề cần quan tâm bởi nhóm học sinh có năng lực vượt trội chính là nguồn tiềm năng để đào tạo các nhà khoa học, chuyên gia công nghệ và nhân lực nghiên cứu trình độ cao.

Một hạn chế khác là sự chênh lệch về cơ hội học tập theo hoàn cảnh kinh tế - xã hội. Khoảng cách điểm Khoa học giữa nhóm học sinh có điều kiện thuận lợi nhất và khó khăn nhất lên tới 87 điểm. Điều này đặt ra yêu cầu phải phát hiện và bồi dưỡng nhân tài trên diện rộng, không để tài năng bị bỏ sót vì điều kiện gia đình và địa bàn sinh sống.

Từ kết quả khảo sát, Việt Nam xác định năm vấn đề cốt lõi cần ưu tiên giải quyết để thực hiện các mục tiêu phát triển giáo dục, khoa học và công nghệ.

Trước hết là nâng cao năng lực đọc hiểu, đặc biệt trong xử lý thông tin phức tạp và thông tin số; xác định đọc hiểu, đọc dữ liệu và tư duy phản biện là những năng lực nền tảng xuyên suốt các môn học, không chỉ riêng môn Ngữ văn.

Cùng với đó, cần phát triển hệ thống phát hiện, bồi dưỡng tài năng khoa học, toán học và công nghệ từ phổ thông; mở rộng cơ hội nghiên cứu, sáng tạo cho học sinh. Hoạt động học tập cần tăng cường yêu cầu vận dụng kiến thức, lập luận, mô hình hóa, thực nghiệm và giải quyết vấn đề mới bằng công nghệ.

Việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng phổ biến cũng đặt ra yêu cầu xây dựng năng lực AI, đạo đức số, kiểm chứng dữ liệu và sử dụng AI có trách nhiệm; đồng thời đổi mới cách giao nhiệm vụ và đánh giá học sinh.

Đặc biệt, cần quan tâm thu hẹp chênh lệch cơ hội học tập và phát triển tài năng thông qua ưu tiên đầu tư kỹ thuật, giáo viên, học liệu, thiết bị số cho vùng khó khăn; bảo đảm không giảm chuẩn mà hỗ trợ để học sinh đạt chuẩn và phát triển năng lực cao.

PGS.TS Phạm Quốc Khánh chia sẻ về kết quả PISA 2025, những phản hồi chính sách và định hướng đổi mới giáo dục của Việt Nam.

Đổi mới giáo dục gắn chặt hơn với yêu cầu phát triển KHCN và đổi mới sáng tạo

Từ những kết quả và thách thức trên, Việt Nam xác định các giải pháp đổi mới giáo dục theo hướng gắn chặt hơn với yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Đối với giáo dục phổ thông, định hướng là chuyển mạnh từ tiếp thu kiến thức sang phát triển năng lực vận dụng và sáng tạo. Trong đó, chú trọng đọc hiểu đa phương thức, tư duy khoa học, giải quyết vấn đề, thực nghiệm, giáo dục STEM và năng lực AI. Đổi mới kiểm tra, đánh giá cũng được xác định là một yêu cầu quan trọng nhằm thúc đẩy thay đổi phương pháp dạy và học.

Ở giáo dục đại học, cần chuyển tiềm năng của học sinh thành năng lực nghiên cứu và đổi mới sáng tạo thông qua phát triển chương trình tài năng, nhóm nghiên cứu mạnh, học tập dựa trên nghiên cứu, liên kết doanh nghiệp và các ngành công nghệ chiến lược.

Đối với quản lý giáo dục, định hướng đặt ra là chuyển từ đánh giá thành tích học tập sang giám sát năng lực thực chất. Các kết quả đánh giá như PISA, SEA-PLM và đánh giá diện rộng quốc gia được sử dụng để theo dõi năng lực tối thiểu, năng lực cao, công bằng giáo dục, năng lực số và hiệu quả cải tiến của nhà trường.

Những giải pháp này được đặt trong tổng thể định hướng chính sách phát triển khoa học, công nghệ và giáo dục của Việt Nam. Theo đó, giáo dục và đào tạo không chỉ có nhiệm vụ cung cấp nhân lực cho phát triển khoa học, công nghệ mà còn phải trực tiếp tạo ra năng lực nghiên cứu, sáng tạo, làm chủ công nghệ và chuyển giao tri thức, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Từ góc độ chính sách, giáo dục có ba vai trò chính: đào tạo nhân lực thông qua trang bị kiến thức, kỹ năng và phát triển nhân tài; tạo ra tri thức thông qua nghiên cứu, phát minh và công nghệ; thúc đẩy ứng dụng thông qua chuyển giao, khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo.

PGS.TS Phạm Quốc Khánh cho biết, thông điệp Việt Nam chia sẻ tại Hội nghị là cần thực hiện đồng thời hai nhiệm vụ: nâng cao nền tảng năng lực khoa học, toán học và đọc hiểu cho số đông; phát triển mạnh nhóm học sinh có năng lực cao.

Không thể xây dựng nguồn nhân lực công nghệ chất lượng cao trên một nền tảng mà nhiều học sinh chưa làm chủ được kỹ năng đọc hiểu, xử lý thông tin và lập luận cơ bản. Đồng thời, phát triển nhân tài cũng không thể chỉ dừng ở việc học tốt và giải được những bài toán quen thuộc, mà cần tạo môi trường để học sinh hình thành câu hỏi nghiên cứu, thiết kế thực nghiệm, phân tích dữ liệu, sáng tạo giải pháp và giải quyết những vấn đề chưa có đáp án sẵn.

Đây là định hướng nhằm chuyển những lợi thế về tinh thần học tập và kiến thức nền tảng của học sinh Việt Nam thành năng lực tư duy độc lập, sáng tạo và làm chủ công nghệ, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.