Học thuyết Begin và lịch sử 'từ bạn hóa thù' giữa Israel – Iran

Từ chỗ Iran là trụ cột trong chiến lược “liên minh ngoại vi” giúp Israel phá thế cô lập thời lập quốc, hai nước sau đó coi đối phương là kẻ thù sống còn. Sự đảo chiều ấy bắt nguồn từ Cách mạng Hồi giáo Iran 1979.

Những ngày êm ấm

Khi Israel tuyên bố lập quốc năm 1948, quốc gia Do Thái non trẻ gần như bị bao vây bởi các nước Arab không công nhận tính chính danh của mình, vốn cho rằng sự xuất hiện của một nhà nước Do Thái ở khu vực là sự can dự của phương Tây nhằm chia cắt vùng Trung Đông.

Biển người Iran đổ xuống đường trong Cách mạng Hồi giáo năm 1979. Ảnh: GettyImages

Trong bối cảnh đó, Thủ tướng đầu tiên David Ben-Gurion theo đuổi chiến lược “liên minh ngoại vi” gồm các quốc gia không có xung đột trực tiếp với Israel, sẵn sàng coi Trung Đông là “bức tranh ghép của các dân tộc, sắc tộc, tôn giáo” thay vì là vùng đất chỉ của người đạo Hồi.

Sau Thổ Nhĩ Kỳ, Iran là nước Hồi giáo thứ hai công nhận Israel năm 1950. Dưới thời Shah Mohammad Reza Pahlavi, Tehran và Tel Aviv tìm thấy lợi ích chung: cùng lo ngại chủ nghĩa dân tộc Arab và tham vọng khu vực của Iraq.

Quan hệ Iran-Israel sau này phát triển đồng pha với quan hệ Iran-Mỹ. Thập niên 1950, Mỹ phụ thuộc vào các mỏ dầu Trung Đông và Iran là một trong những nhà cung cấp chính. Hầu hết các mỏ dầu lớn của Iran khi đó có người Mỹ đứng sau.

Năm 1953, Thủ tướng dân cử của Iran Mohammad Mossadegh khiến Mỹ nổi giận bởi tuyên bố sẽ quốc hữu hóa các mỏ dầu. Thay vì thỏa hiệp, Mỹ quyết tâm lật đổ ông Mossadegh. Kế hoạch thành công, quan hệ Mỹ-Iran nhanh chóng "chạm đỉnh", trở thành tiền đề để Iran và Israel kết thân. Khoảng năm 1955, Israel nhập khẩu 40% nhu cầu dầu mỏ từ Iran. Cơ quan tình báo Mossad của Israel sau đó giúp huấn luyện lực lượng cảnh sát mật Savak của Shah Pahlavi.

Bước qua thập niên 60-70, Israel có nhiều nhà thầu và cố vấn quân sự cư trú tại Tehran. Số liệu của DW cho thấy, Iran từng là nơi có cộng đồng Do Thái lớn thứ hai bên ngoài Israel.

Nhưng, cuộc đảo chính do Mỹ sắp xếp ở Iran có 2 mặt. Trong khi bộ phận nhỏ dân chúng ủng hộ Pahlavi coi Mỹ là bạn, nhiều người Iran phản đối sự can dự ngày càng sâu của Washington vào chính sách đối ngoại xa rời thế giới Hồi giáo của Shah Pahlavi.

Rạn nứt bắt đầu

Thập niên 1970, kinh tế Iran suy giảm. Hàng triệu người xuống đường phản đối chế độ quân chủ do Mỹ hậu thuẫn. Năm 1979, Cách mạng Hồi giáo nổ ra trên khắp Iran. Shah Pahlavi bị lật đổ và phải rời bỏ đất nước, mở ra sự khởi đầu mới của nền Cộng hòa Hồi giáo ngày nay.

Khi chính quyền Cách mạng Hồi giáo do Đại giáo chủ Ayatollah Khomeini nắm quyền lực, khác biệt về ý thức hệ đã đảo ngược chính sách đối ngoại của Iran. Ông hủy bỏ mọi thỏa thuận hợp tác với Israel, phối hợp cùng các nước Arab khu vực chỉ trích Tel Aviv vì chiếm đóng lãnh thổ của người Palestine.

Năm 1980, vài tháng sau Cách mạng Hồi giáo, chiến tranh Iran-Iraq nổ ra. Dựa trên thực tế là Iran và Israel đều coi Iraq là kẻ thù, muốn ngăn Baghdad sở hữu vũ khí hủy diệt nên hai nước đã có những hợp tác bí mật. Thời điểm ấy, quan hệ giữa Mỹ và Iran tụt dốc mà quân đội Iran chủ yếu sử dụng vũ khí Mỹ (mua giai đoạn 1950-1970), nên họ cần tìm bên cung cấp phụ tùng tương thích. Hai bên bắt đầu hợp tác với việc Israel bán 250 lốp tiêm kích cho Iran.

Tuy nhiên, hợp tác bí mật chỉ giúp hai bên tránh công khai thực hiện các hành động thù địch chống lại bên kia. Khi Israel đưa quân vào miền Nam Lebanon năm 1982, ông Khomeini đã phái Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran đến Beirut của Lebanon hỗ trợ lực lượng dân quân Shiite địa phương (sau này phát triển thành Hezbollah).

Đến lúc "kẻ thù chung" Iraq suy yếu, chiến tranh Iran-Iraq kết thúc, Tehran và Tel Aviv công khai đối đầu. Bên cạnh đó, Palestine dần trở thành vấn đề chung của tất cả người Hồi giáo, còn Iran định hình họ là lãnh đạo của cộng đồng Shiite Trung Đông.

Israel lúc lập quốc là một nhà nước non trẻ cần Iran để trụ vững giữa Trung Đông đầy thù hằn. Nhưng 3 thập kỉ sau, sự khôn ngoan của người Do Thái và hậu thuẫn từ phương Tây biến Israel trở thành cường quốc quân sự với lãnh thổ kiểm soát thực tế mở rộng.

Sau chiến tranh Yom Kippur 1973, không nước Arab láng giềng nào có sức mạnh quân sự-tình báo ngang Israel. Trước áp lực của số đông, Israel còn "quân bài tẩy" là vũ khí hạt nhân - thứ họ chưa công khai, nhưng không phủ nhận. Để duy trì khả năng răn đe tuyệt đối, Israel từ lâu coi việc bất cứ nước Arab đối thủ nào khác ở Trung Đông sở hữu vũ khí hạt nhân là mối nguy sống còn và sử dụng mọi phương thức để ngăn đối thủ đạt năng lực hạt nhân giống họ.

Sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump nhậm chức nhiệm kỳ 2, sự ủng hộ mạnh mẽ từ Washington trở thành một phần lý do Tel Aviv quyết tâm kích hoạt học thuyết Begin nhằm xóa bỏ chương trình hạt nhân của Iran. Năm ngoái, Israel mở cuộc tấn công quân sự trực tiếp đầu tiên vào Iran, dẫn đến việc Tehran đáp trả mạnh mẽ. Cuộc xung đột kết thúc sau 12 ngày với sự can dự của Mỹ.

Và, khi các cuộc đàm phán Iran-Mỹ không đạt kết quả, Tel Aviv và Washington từ ngày 28/2/2026 khởi động chiến dịch quân sự chung chưa từng có nhắm vào Iran. Negar Mortazavi, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Chính sách Quốc tế ở Washington (Mỹ) nói với AlJazeera: “Đây rõ ràng là một cuộc chiến của Israel do Mỹ khởi động. Israel đã vận động Mỹ tấn công Iran suốt 2 thập kỷ, và cuối cùng họ đã đạt được mục đích đó”.

Vị trí và tầm quan trọng của Hormuz

Từ lâu, eo biển Hormuz đã giữ vai trò then chốt trong giao thương giữa Trung Đông, Nam Á và Đông Phi, kết nối vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Cái tên Hormuz từng đại diện một vương quốc độc lập hùng mạnh khởi nguồn từ thế kỷ thứ X. Đến thế kỷ XIII, vương quốc này chuyển trung tâm về đảo Hormuz, vốn nằm ngay cửa ngõ eo biển, để tận dụng lợi thế phòng thủ và giao thương.

Nhà thám hiểm Marco Polo khi ghé thăm nơi đây vào cuối thế kỷ XIII đã kinh ngạc trước sự giàu có của vương quốc này. Hormuz khi đó là điểm hội tụ của lụa Trung Hoa, gia vị Ấn Độ, ngựa từ Arab và ngọc trai từ vùng Vịnh. Chính sự giàu có tột độ đã biến Hormuz thành mục tiêu của các cường quốc hàng hải phương Tây đang khao khát tìm đường sang phương Đông.

Vào đầu thế kỷ XVI, Bồ Đào Nha chiếm đóng Hormuz nhằm kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược này. Đến thế kỷ XVII, Đế quốc Ba Tư giành lại quyền kiểm soát khu vực, nhưng tầm quan trọng của Hormuz chỉ thực sự bùng nổ trong thế kỷ XX, khi dầu mỏ trở thành huyết mạch của nền kinh tế công nghiệp.

Eo biển Hormuz hiện nay nằm giữa lãnh thổ Iran ở phía Bắc và Oman ở phía Nam. Với chiều rộng tại điểm hẹp nhất chỉ khoảng 21-33 km, eo biển Hormuz hiện được giới chuyên gia năng lượng quốc tế coi là một trong những "van khóa" quan trọng nhất thế giới.

Theo Reuters, tầm quan trọng của Hormuz thể hiện ở khối lượng hàng hóa khổng lồ đi qua eo biển này mỗi ngày. Cụ thể, mỗi ngày có khoảng 20-21 triệu thùng dầu thô và sản phẩm tinh chế đi qua đây, tương đương với 20-30% tổng lượng dầu vận chuyển bằng đường biển toàn cầu. Bên cạnh đó, khoảng 20% lượng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) thế giới được vận chuyển qua đây. Từ Arab Saudi, UAE, Kuwait, Iraq đến Qatar, tất cả đều phụ thuộc vào Hormuz để đưa "vàng đen" đến các thị trường lớn ở châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản và Ấn Độ.

Về mặt pháp lý, tuyến hàng hải tại đây nằm trong lãnh hải của Iran và Oman nhưng được điều chỉnh bởi Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) theo nguyên tắc “quá cảnh vô hại” và “quá cảnh liên tục”. Tuy nhiên, trong tình huống xung đột hoặc tuyên bố tình trạng khẩn cấp, Iran có ưu thế gần như tuyệt đối trong việc giám sát, kiểm soát và can thiệp vào dòng chảy thương mại này dựa trên luật pháp nội địa và an ninh quốc gia.

Nếu Hormuz bị phong tỏa, chuỗi cung ứng năng lượng sẽ bị đứt gãy ngay lập tức, vì không có đường ống dẫn dầu nào trên đất liền đủ công suất để thay thế hoàn toàn lộ trình đường biển này.

Đòn bẩy chiến lược của Iran

Trong bối cảnh chịu sức ép quân sự liên tiếp từ liên minh Mỹ - Israel và việc Anh hôm 2/3 chấp thuận đề nghị của Mỹ để Washington sử dụng hai căn cứ quân sự nước này nhằm tấn công các địa điểm phóng tên lửa của Iran, Thư ký Hội đồng an ninh quốc gia Tehran tuyên bố cứng rắn "không đàm phán với Mỹ".

Iran cũng đáp trả các đòn không kích bằng một chiến dịch mang tên "vạn tên lửa" nhắm vào Israel và các căn cứ Mỹ tại Vùng Vịnh. Nhưng quân bài đáng sợ nhất không nằm ở mặt trận đất liền mà chính là eo biển Hormuz.

Chiến lược này mang tính “bất đối xứng”. Theo giới chuyên gia, Mỹ và Israel có thể tin rằng một đòn tấn công sấm sét có thể tạo ra khoảng trống quyền lực, dẫn đến sự sụp đổ của chế độ tại Tehran và lập lại trật tự thân phương Tây. Nhưng Iran và các đồng minh dường như lại cố tình sử dụng chiến thuật tiêu hao, vũ khí hóa năng lượng và huy động mạng lưới vệ tinh như Hezbollah, Houthi, để "cầm chân" tất cả.

Khi Tehran sử dụng các biện pháp như nâng mức cảnh báo an ninh hoặc hạn chế lưu thông, chi phí bảo hiểm và vận tải sẽ tăng vọt. Chỉ cần rủi ro tăng cao, nhiều hãng tàu và công ty năng lượng sẽ tự động giảm chuyến hoặc thả neo đậu, tạo ra hiệu ứng phong tỏa trên thực tế mà không cần tuyên bố chính thức. Như vậy, Tehran có thể gián tiếp tấn công vào sự ổn định của thị trường tài chính toàn cầu mà không cần phát động một cuộc chiến tranh tổng lực.

Một tàu chở dầu bốc cháy gần eo biển Hormuz sau khi trúng vật thể bay không xác định. Ảnh: Reuters

Aljazeera dẫn thông tin thực tế cho thấy, hôm 1/3, tàu chở dầu Skylight treo cờ Palau bốc cháy ngùn ngụt tại khu vực gần eo biển Hormuz sau khi trúng một vật thể bay không xác định. Vụ tấn công khiến 4 thủy thủ bị thương. Ngoài ra, ít nhất ba tàu dầu cũng bị tấn công khi di chuyển vào khu vực gần eo biển này. Trong khi đó, hơn 150 tàu khác thả neo để tạm thời không đi vào eo biển.

Chuyên gia Bob McNally từ Rapidan Energy nhận định: "Thị trường tài chính đang ở trạng thái hoảng loạn vì Hormuz không có phương án thay thế. Nếu eo biển này đóng cửa quá 2 tuần, chúng ta sẽ thấy một cuộc tái cấu trúc kinh tế cưỡng ép trên toàn cầu".

Với mức giá dầu dự báo có thể chạm mốc 120-150 USD/thùng, thế giới đang đối mặt với bóng ma lạm phát đình trệ tương tự những năm 1980, nhưng với quy mô phức tạp hơn do sự đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu hiện đại. Việc này buộc các cường quốc khác như Trung Quốc, Nga hay Liên minh châu Âu (EU) phải gây áp lực ngược lại lên Washington ở các mức độ khác nhau nhằm đình chỉ chiến sự.

Rõ ràng, Hormuz đang được sử dụng như một quân bài mặc cả có sức nặng vượt xa quy mô địa lý của nó. Cách các cường quốc xử lý khủng hoảng tại đây, kiềm chế hay leo thang, đối thoại hay đối đầu, sẽ quyết định liệu eo biển này chỉ là một điểm nóng tạm thời, hay trở thành khởi điểm của một chu kỳ bất ổn mới trong trật tự năng lượng và an ninh thế kỷ XXI.

Kim Khánh - Phùng Nguyễn