Học tinh thần cụ Phan Châu Trinh

Lăng mộ cụ Phan Châu Trinh tại TPHCM.

Nguyễn Minh Hải

Cụ Phan Châu Trinh (1872-1926), một nhà yêu nước, nhà cải cách xuất sắc đầu thế kỷ XX, đã để lại di sản tư tưởng bất hủ qua khẩu hiệu “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”. Đây là cương lĩnh của phong trào Duy Tân, nhằm canh tân đất nước bằng con đường bất bạo động, tự lực tự cường, thay vì bạo lực vũ trang. Trong bối cảnh Việt Nam thuộc địa nửa phong kiến, cụ nhận thấy nguyên nhân sâu xa của sự lạc hậu và mất nước nằm ở dân trí thấp kém, dân khí suy vi và dân sinh nghèo nàn.

Cụ chủ trương nâng cao trí tuệ dân chúng, khơi dậy chí khí dân tộc và cải thiện đời sống nhân dân để xây dựng một quốc gia văn minh, độc lập thực sự.
Trong số các sĩ phu yêu nước thời bấy giờ, Phan Châu Trinh là người thấy rõ nhất những hạn chế của con người và xã hội Việt Nam, không chỉ bị áp bức dưới chế độ thực dân mà còn bị trì trệ dưới chế độ phong kiến. Cụ chủ trương phải thay đổi từ gốc rễ bằng cách nâng cao trình độ học vấn, trí tuệ và đạo đức của người Việt, đẩy mạnh phát triển kinh tế - văn hóa, tích cực tiếp thu những tư tưởng tiến bộ của phương Tây, dần bỏ các tập quán lạc hậu... Cụ kêu gọi phải phát triển kinh tế và giáo dục để tự lực tự cường, hội nhập vào thế giới văn minh rồi mới nên mưu cầu độc lập chứ không nên cầu viện ngoại bang dùng bạo lực để giành độc lập...

Sau đó, với phương châm “tự lực khai hóa” và tư tưởng dân quyền, Phan Châu Trinh cùng các nhân vật chủ chốt của phong trào Duy Tân như Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp đi khắp Quảng Nam và các tỉnh lân cận để vận động thực hiện công cuộc duy tân. Khẩu hiệu của phong trào lúc bấy giờ là: Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh. Phương thức hoạt động của phong trào là bất bạo động, công khai hoạt động nhằm mở mang tri thức dân tộc, giáo dục ý thức công dân - tinh thần tự do, xây dựng cá nhân độc lập - tự chủ - có trách nhiệm với bản thân và xã hội, thay đổi tận gốc rễ nền văn hóa - tâm lý - tính cách - tư duy - tập quán của người Việt… Đồng thời, nhóm cũng tích cực phổ biến các giá trị của nền văn minh phương Tây như pháp quyền, dân quyền, nhân quyền, dân chủ, tự do, bình đẳng, bác ái..., những khái niệm và phạm trù còn xa lạ với hầu hết người dân thời bấy giờ.

Chủ trương cải cách mạnh mẽ trên mọi lĩnh vực, phong trào thực hiện mục tiêu cải tạo con người và xã hội Việt Nam bằng cách khuyến khích cải cách giáo dục (tập trung vào bỏ lối học từ chương, bỏ thi cử theo kiểu cũ, bỏ học chữ Hán, xóa mù chữ bằng cách phát động phong trào học Quốc ngữ...), mở mang công thương nghiệp, chấn hưng công nghệ, bỏ mê tín dị đoan, thay đổi các thói quen (như cắt tóc ngắn, cắt ngắn móng tay)... Những hoạt động này đã tác động sâu sắc đến các tầng lớp nhân dân và thực sự giá trị lan tỏa của phong trào còn kéo dài rất lâu chứ không phải chỉ trong 2 năm ngắn ngủi tồn tại phong trào.
Hơn một thế kỷ sau, Việt Nam đã là một quốc gia độc lập, đang hội nhập sâu rộng vào thế giới, đối mặt với Cách mạng công nghiệp 4.0, chuyển đổi số và mục tiêu phát triển bền vững. Tư tưởng của Phan Châu Trinh không chỉ vẫn nguyên giá trị lịch sử mà còn trở thành kim chỉ nam cho sự phát triển đương đại. Đảng và Nhà nước ta đã kế thừa, phát triển tinh thần này qua các chính sách đổi mới, xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc.
Khai dân trí – mở mang dân trí – là nền tảng đầu tiên trong tư tưởng Phan Châu Trinh. Cụ phê phán lối học khoa cử cũ và kêu gọi dạy kiến thức khoa học thực dụng, bài trừ hủ tục. Ngày nay, trong kỷ nguyên số, “khai dân trí” chính là nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, xây dựng xã hội học tập suốt đời. Việt Nam đã xác định giáo dục là quốc sách hàng đầu, với Luật Giáo dục 2019 nhấn mạnh phát triển toàn diện con người, nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài. Các chương trình đổi mới giáo dục căn bản toàn diện, tích hợp công nghệ số, AI, STEM vào chương trình học chính là vận dụng trực tiếp tinh thần này.

Nhà lưu niệm Phan Châu Trinh trên tuyến đường mang tên cụ tại TP Đà Nẵng.

Trong Cách mạng 4.0, việc phổ cập Internet, đào tạo kỹ năng số hay “Bình dân học vụ số” cho hàng triệu lao động nông thôn, thanh niên là cách “khai dân trí” hiện đại, giúp dân chúng tiếp cận tri thức toàn cầu, sáng tạo và hội nhập. Hơn nữa, việc chống lại thông tin giả, mê tín dị đoan trên mạng xã hội cũng giống như cụ Phan từng bài trừ hủ tục xa hoa. Nếu không khai dân trí mạnh mẽ, Việt Nam khó cạnh tranh trong nền kinh tế tri thức.
Chấn dân khí – chấn hưng dân khí – là khơi dậy tinh thần tự lực, tự cường, giác ngộ quyền lợi và nghĩa vụ công dân, thoát khỏi nọc độc chuyên chế. Phan Châu Trinh nhấn mạnh xây dựng “tân dân” – con người mới dám từ bỏ lạc hậu, có chí khí hào hùng. Trong bối cảnh hiện nay, “chấn dân khí” thể hiện qua việc phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, khuyến khích tinh thần khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo. Các phong trào “Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam”, “Xây dựng nông thôn mới”, hay tinh thần chống dịch COVID-19 với sự đồng lòng của nhân dân chính là minh chứng cho dân khí mạnh mẽ. Đảng ta luôn nhấn mạnh tự lực tự cường, như trong Nghị quyết Đại hội XIII, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại. Trong môi trường toàn cầu hóa, chấn dân khí còn là rèn luyện ý chí vượt khó, chống tham nhũng, tiêu cực, xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân. Đó là giác ngộ quyền công dân, tham gia giám sát chính quyền, góp phần xây dựng dân chủ xã hội chủ nghĩa – vượt xa giấc mơ dân quyền của cụ Phan Châu Trinh thời thuộc địa.

Hậu dân sinh – làm dày dân sinh – là phát triển kinh tế, cải thiện đời sống nhân dân, như Phan Châu Trinh từng cổ vũ lập hội buôn, khai hoang, chấn hưng thực nghiệp. Cụ nhận ra kinh tế là nền tảng cho độc lập bền vững. Ngày nay, “hậu dân sinh” chính là mục tiêu xây dựng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phát triển bền vững theo định hướng của Đảng. Việt Nam đã đạt tăng trưởng ấn tượng, thoát nghèo, trở thành nước thu nhập trung bình. Các chương trình xóa đói giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh, bảo trợ xã hội cho người yếu thế, đồng bào dân tộc thiểu số chính là hậu dân sinh thực tiễn. Trong bối cảnh chuyển đổi xanh, kinh tế số, kinh tế tuần hoàn, việc hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, phát triển kinh tế xanh thể hiện tinh thần hậu dân sinh hiện đại. Đảm bảo an sinh xã hội, tiếp cận y tế, giáo dục bình đẳng góp phần củng cố khối đại đoàn kết, tạo nền tảng cho phát triển lâu dài.

Nhà lưu niệm cụ Phan Châu Trinh tại Tiên Phước.

Ba nội dung “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” là mối quan hệ hữu cơ, biện chứng, không thể tách rời. Khai dân trí để chấn dân khí, chấn dân khí để hậu dân sinh, và hậu dân sinh lại củng cố dân trí, dân khí. Trong thời đại mới, vận dụng tinh thần này giúp Việt Nam vượt qua thách thức như bất bình đẳng, ô nhiễm môi trường, cạnh tranh quốc tế. Tư tưởng Phan Châu Trinh nhắc nhở chúng ta rằng phát triển phải lấy dân làm gốc, vì dân giàu thì nước mới mạnh. Tinh thần khát vọng hùng cường, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, vì hạnh phúc của nhân dân chính là những hình thức thể hiện mới của tư tưởng cụ Phan vốn được hình thành từ hơn một thế kỷ trước.

Có thể nói, hơn 100 năm qua, tinh thần “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” của Phan Châu Trinh vẫn là ngọn lửa soi đường. Trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc, việc kế thừa và phát huy di sản này sẽ giúp Việt Nam thực hiện khát vọng hùng cường, xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc, văn minh. Mỗi công dân hôm nay cần ý thức trách nhiệm, góp phần thực hiện khẩu hiệu bất hủ ấy, vì một Việt Nam thịnh vượng bền vững.

N.M.H