Hội nghị HĐND toàn quốc triển khai phương hướng, nhiệm vụ nhiệm kỳ 2026 - 2031 'Trục dẫn' xuyên suốt để HĐND cấp tỉnh gần dân hơn

Không chỉ hướng dẫn, mà cần trực tiếp tham gia các hoạt động

Nhiệm kỳ 2021 - 2026 được đánh giá là giai đoạn đặc biệt của chính quyền địa phương khi cùng lúc triển khai nhiều chủ trương lớn về sắp xếp đơn vị hành chính, tinh gọn bộ máy và tổ chức mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Khi không tổ chức HĐND cấp huyện, khoảng cách giữa HĐND cấp tỉnh với cơ sở trở nên xa hơn về không gian, trong khi phạm vi quản lý lại rộng hơn rất nhiều với nhiều đầu mối. Chính vì vậy, nếu HĐND cấp xã không đủ năng lực giám sát, không nắm chắc địa bàn, HĐND cấp tỉnh cũng khó có thể “sát dân”, khó kiểm soát đầy đủ việc thực thi chính sách ở cơ sở. Ngay sau sắp xếp, HĐND các tỉnh, thành phố đã định hướng hoạt động cho HĐND cấp xã, triển khai các quy định về phân cấp, phân quyền, ủy quyền để mô hình mới vận hành thông suốt.

Thường trực HĐND tỉnh Đắk Lắk làm việc với Thường trực HĐND các xã phường để lắng nghe, tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong hoạt động. Ảnh: Đam San

Trong dòng chảy ấy, vai trò của Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày càng rõ nét hơn thông qua việc ban hành các luật, nghị quyết, hướng dẫn mẫu văn bản về hoạt động giám sát; duy trì hội nghị toàn quốc, hội nghị giao ban khu vực; phân công thành viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội dự kỳ họp HĐND cấp tỉnh, HĐND tỉnh cử đại biểu tham dự kỳ họp HĐND cấp xã; tổ chức các đoàn giám sát chuyên đề đối với hoạt động HĐND. Đây chính là cách thể chế hóa và hướng dẫn trực tiếp thông qua các diễn đàn để định hướng hoạt động cho HĐND các cấp vận hành đồng bộ.

Không phải ngẫu nhiên mà báo cáo của Ủy ban Công tác đại biểu đề nghị tiếp tục duy trì các hội nghị trao đổi kinh nghiệm, kỹ năng hoạt động HĐND theo khu vực; đồng thời, giao Ủy ban Công tác đại biểu phối hợp với Bộ Nội vụ tổ chức bồi dưỡng, tập huấn cho đại biểu HĐND, nhất là đại biểu trúng cử lần đầu. Bởi sau sắp xếp, một bộ phận lớn đại biểu cấp xã được điều động, bố trí lại từ nhiều vị trí khác nhau, còn thiếu kỹ năng giám sát, thẩm tra, chất vấn, xử lý đơn thư hay tiếp xúc cử tri. Thực tế cho thấy, năng lực đại biểu HĐND cấp xã chưa đồng đều. Tỷ lệ đại biểu HĐND cấp xã có trình độ trên đại học chỉ đạt 2,56%, trong khi dưới đại học còn tới 44,88%. Đó là con số không thể xem nhẹ trong bối cảnh cấp xã đang gánh thêm nhiều nhiệm vụ sau khi không tổ chức cấp huyện.

Vì vậy, điều HĐND cấp xã cần hơn là được trực tiếp tham gia các hoạt động giám sát thực tế; được tham gia các đoàn khảo sát liên ngành; được chia sẻ các kỹ năng hoạt động...

HĐND cấp xã càng mạnh, HĐND tỉnh càng gần dân

Một điểm rất đáng chú ý trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là vai trò dữ liệu và thông tin từ cơ sở. HĐND cấp xã không còn chỉ là nơi thực thi, theo dõi, giám sát việc thực hiện các quyết sách mà phải “chuyển tải kiến nghị”, phản hồi các vấn đề giúp HĐND tỉnh nắm bắt thực tiễn thi hành chính sách. Trong nhiệm kỳ vừa qua, HĐND cấp tỉnh cả nước đã tổ chức 4.072 đoàn giám sát, ghi nhận hơn 36.000 kiến nghị, trong đó trên 31.000 kiến nghị đã được giải quyết, đạt hơn 86%. Nếu không có dữ liệu, phản ánh và giám sát từ cấp xã, nhiều vấn đề ở cơ sở sẽ rất khó được phát hiện kịp thời.

Thực tế hiện nay khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, không ít nơi đã xuất hiện khoảng trống trong TXCT tại cơ sở. “Có đại biểu chưa dành thời gian về tận thôn, tổ dân phố để gặp gỡ, lắng nghe dân như thời điểm còn chính quyền 3 cấp trước đây. Trong khi đó, chính những cuộc tiếp xúc trực tiếp, sát địa bàn mới giúp đại biểu phát hiện được vấn đề thực chất, nắm được tâm tư, bức xúc và kiểm chứng việc thực thi chính sách ngay từ cơ sở”, cử tri Bùi Bình, phường Thành Vinh, Nghệ An chia sẻ.

Đây cũng chính là “khoảng trống” HĐND cấp tỉnh phải dẫn dắt mạnh hơn, thay vì chỉ “kiểm tra từ trên xuống”. Cần hình thành cơ chế giám sát hai chiều: HĐND cấp xã cung cấp thông tin, dữ liệu, cảnh báo sớm các vấn đề dân sinh; HĐND tỉnh hướng dẫn quy trình, kỹ năng và theo dõi việc thực hiện kiến nghị sau giám sát. Một xã phát hiện tình trạng chậm giải ngân đầu tư công, bất cập trong cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hay tồn đọng đơn thư kéo dài… nếu được phản ánh kịp thời qua hệ thống HĐND, sẽ giúp HĐND tỉnh tổ chức giám sát chuyên đề chính xác hơn, chất vấn đúng “điểm nghẽn” hơn.

Điều này càng có ý nghĩa khi hoạt động chất vấn của HĐND các cấp đang ngày càng đi vào thực chất. Bởi, muốn chất vấn đúng và trúng, dữ liệu phải đến từ thực tiễn cơ sở. HĐND cấp xã chính là nơi gần dân nhất, hiểu rõ nhất việc một chính sách đang “vướng” ở đâu, cán bộ nào né tránh trách nhiệm, công trình nào chậm tiến độ, lĩnh vực nào cử tri còn bức xúc.

Cùng với đó, chuyển đổi số cần được xem là công cụ quan trọng để kết nối hệ thống HĐND các cấp. Đề xuất liên thông dữ liệu từ Quốc hội đến HĐND các cấp; xây dựng phần mềm quản lý thông tin đại biểu, kết nối dữ liệu giám sát, kiến nghị cử tri… không chỉ phục vụ điều hành mà còn tạo nên một “hệ sinh thái giám sát” thống nhất từ Trung ương tới cơ sở.