Hội nghị HĐND toàn quốc triển khai phương hướng, nhiệm vụ nhiệm kỳ 2026 - 2031 Tháo gỡ 'điểm nghẽn' trong phân cấp, phân quyền

Sớm khắc phục chồng chéo nhiệm vụ giữa cấp tỉnh và cấp xã

Đây là một trong những biểu hiện rõ nhất của việc phân cấp chưa triệt để hiện nay. Nhiều nhiệm vụ tuy giao cho xã trực tiếp thực hiện nhưng quyền quyết định cuối cùng vẫn thuộc cấp trên, dẫn tới tình trạng “nửa giao, nửa giữ”, khiến cơ sở vừa bị động vừa áp lực.

Trên lĩnh vực đất đai, chính quyền cấp xã được giao nhiều nhiệm vụ quản lý nhà nước. Tuy nhiên, nhiều nhiệm vụ chuyên môn quan trọng vẫn thuộc thẩm quyền hoặc do cơ quan chuyên môn cấp tỉnh thực hiện. Trong khi đó, khi phát sinh sai sót, tranh chấp hoặc chậm trễ trong giải quyết thủ tục đất đai, áp lực và trách nhiệm trực tiếp vẫn chủ yếu đặt lên chính quyền cấp xã. Điều này đặt ra yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu, phân định rõ trách nhiệm và bảo đảm đầy đủ điều kiện thực thi cho cấp cơ sở trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Đại biểu biểu quyết thông qua các nghị quyết tại Kỳ họp thứ Hai, HĐND phường Ngô Quyền, thành phố Hải Phòng. Ảnh: Hồng Thanh

Ở lĩnh vực giáo dục, trước đây cấp huyện là đầu mối trực tiếp điều phối, quản lý nhiều nhiệm vụ về chuyên môn, tổ chức, cơ sở vật chất… nay được chuyển cho cấp xã và Sở Giáo dục và Đào tạo, nhưng cơ chế phối hợp chưa hoàn thiện khiến quá trình xử lý công việc mất nhiều thời gian hơn. Tương tự, trong quản lý trật tự xây dựng, nhiều xã hiện phải tự đảm nhận nhiệm vụ kiểm tra, xử lý vi phạm nhưng lại thiếu cán bộ chuyên môn, thiếu công cụ kỹ thuật và kinh nghiệm thực tiễn.

Một khó khăn khác trong quá trình vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là nhiều lĩnh vực chưa có hướng dẫn cụ thể sau khi giảm hoặc bỏ vai trò của cấp trung gian. Trong mô hình quản lý 3 cấp, các phòng chuyên môn cấp huyện đóng vai trò “cầu nối” giữa tỉnh và xã; là nơi trực tiếp hướng dẫn nghiệp vụ, kiểm tra hồ sơ, tháo gỡ khó khăn cho cơ sở. Khi chuyển sang mô hình mới, nhiều xã phải làm việc trực tiếp với sở, ngành cấp tỉnh nhưng cơ chế phối hợp lại chưa được thiết lập đồng bộ.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ, vấn đề quản lý và chia sẻ dữ liệu cũng đang bộc lộ nhiều bất cập. Trước đây, nhiều hệ thống dữ liệu dân cư, hộ tịch, đất đai hay an sinh xã hội được vận hành thông qua cấp huyện. Khi chuyển đổi mô hình quản lý, nhiều địa phương phản ánh việc phân quyền truy cập dữ liệu chưa rõ ràng, phần mềm chưa liên thông, quy trình cập nhật thông tin còn chồng chéo.

Thống nhất trong cơ chế ủy quyền

Một vấn đề đáng quan tâm khác là cơ chế ủy quyền giữa các địa phương hiện còn thiếu đồng bộ, thống nhất. Có địa phương mạnh dạn giao quyền cho cấp xã giải quyết trực tiếp nhiều thủ tục hành chính, chủ động xử lý các vấn đề phát sinh tại cơ sở. Nhưng cũng có nơi vẫn giữ phần lớn thẩm quyền ở cấp tỉnh hoặc cơ quan chuyên môn, khiến vai trò của cấp xã chưa được phát huy đầy đủ.

Đáng chú ý hơn, nhiều nơi việc ủy quyền mới dừng ở “giao việc” nhưng chưa đi kèm các điều kiện bảo đảm thực hiện. Một cán bộ xã hiện nay có thể phải kiêm nhiệm nhiều mảng công việc nên áp lực lớn nhưng chế độ, điều kiện làm việc chưa tương xứng khiến không ít cán bộ cơ sở rơi vào trạng thái quá tải.

Bên cạnh đó, cơ chế hỗ trợ và bảo đảm cho cán bộ trong thực thi công vụ vẫn cần tiếp tục được hoàn thiện. Trong bối cảnh nhiều nhiệm vụ, thẩm quyền được phân cấp cho cấp xã, không ít cán bộ cơ sở còn gặp khó khăn do năng lực chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn và điều kiện tổ chức thực hiện chưa theo kịp yêu cầu nhiệm vụ mới. Điều này phần nào dẫn đến tâm lý thận trọng, e ngại trách nhiệm trong quá trình tham mưu, giải quyết công việc ở một bộ phận cán bộ hiện nay.

Giao quyền đi kèm nguồn lực

Để mô hình chính quyền địa phương 2 cấp vận hành hiệu quả, điều kiện tiên quyết là phải xây dựng được cơ chế phân cấp, phân quyền rõ ràng, minh bạch và thực chất.

Muốn vậy, nhiều ý kiến cho rằng, trước hết cần rà soát toàn bộ chức năng, nhiệm vụ giữa cấp tỉnh và cấp xã theo hướng: “việc gì xã làm được thì giao xã quyết và chịu trách nhiệm”. Phân cấp thực chất không phải là chuyển bớt việc xuống dưới, mà là trao quyền đầy đủ để cơ sở chủ động giải quyết. Phải hạn chế tình trạng “giao việc nhưng giữ quyền”, bởi đây chính là nguyên nhân làm phát sinh chồng chéo và kéo dài thủ tục hành chính hiện nay.

Quan trọng hơn cả là bảo đảm nguyên tắc: giao quyền phải đi kèm nguồn lực. Cần xây dựng cơ chế ngân sách linh hoạt hơn cho chính quyền cơ sở, đặc biệt trong các lĩnh vực như: an sinh xã hội, phòng chống thiên tai, đầu tư công quy mô nhỏ, chuyển đổi số địa phương… Nếu chỉ giao thêm việc mà không bổ sung nhân lực, kinh phí, công nghệ và cơ chế bảo vệ cán bộ thì rất khó để cấp xã thực hiện hiệu quả nhiệm vụ được giao.

Một vấn đề cần quan tâm nữa là trong bối cảnh chuyển đổi số, hiệu quả phân cấp phụ thuộc rất lớn vào khả năng chia sẻ dữ liệu. Do vậy, phải xây dựng nền tảng dữ liệu dùng chung với các yêu cầu: liên thông từ tỉnh đến xã, thống nhất quy chế khai thác, phân quyền truy cập rõ ràng, giảm tình trạng xác minh thủ công… Khi dữ liệu được kết nối đồng bộ thì nhiều thủ tục hành chính có thể giải quyết ngay tại cấp xã sẽ nâng cao hiệu suất vận hành của chính quyền địa phương…

Chính quyền cơ sở là nơi gần dân nhất, trực tiếp giải quyết những vấn đề phát sinh hàng ngày của người dân. Vì vậy, tháo gỡ các “điểm nghẽn” trong phân cấp, phân quyền không chỉ là yêu cầu về tổ chức bộ máy mà còn là điều kiện quan trọng xây dựng nền hành chính phục vụ, hiện đại, hiệu quả và gần dân.