Hơn 1.500 vụ kiện mạng xã hội chờ phán quyết: Big Tech đối diện rủi ro hàng tỷ USD

Các "ông lớn" công nghệ (Big Tech) có thể đang tiến gần đến “khoảnh khắc Big Tobacco” của riêng mình.

Giám đốc điều hành Meta, ông Mark Zuckerberg lần đầu tiên ra làm chứng trước bồi thẩm đoàn vào tuần trước, liên quan đến các cáo buộc cho rằng mạng xã hội gây hại cho giới trẻ. Lời khai của ông được đưa ra hơn bốn năm sau khi các tài liệu nội bộ do người tố giác Frances Haugen tiết lộ cho thấy công ty biết các nền tảng của mình có thể gây tổn hại

Các tài liệu nội bộ được trình bày tại tòa án ở Los Angeles vào tuần trước dường như xác nhận điều mà nhiều người từ lâu đã nói: Meta biết trẻ vị thành niên sử dụng ứng dụng của mình, công ty tìm cách tối đa hóa thời gian người dùng lướt nội dung và phớt lờ lời khuyên của chuyên gia về việc làm cho nền tảng an toàn hơn. Tuy nhiên, Meta cho rằng các tài liệu này bị chọn lọc có chủ đích và đã lỗi thời.

Phiên tòa vẫn còn nhiều tuần nữa mới kết thúc và kết quả vẫn chưa thể đoán định. Song đây mới chỉ là khởi đầu của làn sóng kiện tụng có nhiều điểm tương đồng với các vụ kiện của ngành thuốc lá vào thập niên 1990 - khi mà các nguyên đơn kỳ vọng có thể thúc đẩy những thay đổi sâu rộng trong toàn ngành.

ĐIỂM TƯƠNG ĐỒNG GIỮA BIG TECH - BIG TOBACCO

Các vụ kiện Big Tobacco từng dẫn đến việc tăng cường cảnh báo công khai và giáo dục về tác hại của thuốc lá, đồng thời làm giảm mức tiêu thụ, theo ông Joseph McNally, cựu công tố viên liên bang tại California và hiện là giám đốc phụ trách các vụ kiện mới nổi tại hãng luật McNicholas & McNicholas. “Tôi cho rằng có rất nhiều điểm tương đồng ở chỗ kết quả của các phiên tòa có thể thay đổi cách mọi người tiếp cận và sử dụng mạng xã hội”, ông nói.

Phiên tòa tại Los Angeles xoay quanh cáo buộc của một phụ nữ 20 tuổi tên Kaley và mẹ cô, cho rằng bốn “ông lớn” mạng xã hội đã cố tình thiết kế các nền tảng gây nghiện, khiến cô bị cuốn vào khi còn nhỏ và dẫn đến các vấn đề sức khỏe tâm thần, bao gồm lo âu và trầm cảm. Meta và YouTube bác bỏ các cáo buộc này. Snap và TikTok đã dàn xếp vụ kiện trước khi xét xử, song vẫn là bị đơn trong nhiều vụ việc khác.

Giám đốc Instagram Adam Mosseri tuần trước đứng ra làm chứng rằng ông tin việc sử dụng mạng xã hội - kể cả khi một thiếu niên lướt nội dung 16 giờ mỗi ngày - có thể bị coi là “có vấn đề” nhưng không phải “nghiện về mặt lâm sàng”. Meta và các công ty công nghệ khác lập luận rằng chưa có bằng chứng kết luận chắc chắn mối liên hệ giữa mạng xã hội và tình trạng nghiện hoặc các vấn đề sức khỏe tâm thần.

Ngôn ngữ này khiến một số luật sư từng đối đầu với các công ty thuốc lá cảm thấy quen thuộc.

Luật sư John Uustal, người từng thắng nhiều vụ kiện chống lại các hãng thuốc lá, cho rằng có những điểm tương đồng đáng kinh ngạc giữa lập luận của Meta và các nhà sản xuất thuốc lá, bao gồm việc đấu tranh quyết liệt để khẳng định sản phẩm của mình không gây nghiện.

“Về pháp lý, đạo đức và truyền thông, một khi bạn thừa nhận sản phẩm gây nghiện thì coi như xong”, ông Uustal nói. Khác với thuốc lá, Meta và các nền tảng khác cho rằng mạng xã hội cũng mang lại lợi ích cho giới trẻ, như thúc đẩy sáng tạo và kết nối cộng đồng; một số chuyên gia y tế đồng tình, nhưng cũng có ý kiến kêu gọi nên dán nhãn cảnh báo kiểu thuốc lá cho mạng xã hội.

CEO Meta Mark Zuckerberg tại Tòa án

Các vụ kiện thuốc lá trước đây cũng chứng kiến nhiều nhóm nguyên đơn khác nhau khởi kiện, dẫn đến việc công bố tài liệu nội bộ và thử nghiệm các lý thuyết pháp lý mới. Vụ kiện của Kaley cũng áp dụng cách tiếp cận mới. Trong nhiều năm, các công ty công nghệ né tránh trách nhiệm pháp lý liên quan đến an toàn bằng cách viện dẫn Điều 230 - đạo luật bảo vệ họ khỏi trách nhiệm đối với nội dung do người dùng đăng tải. Tuy nhiên, luật sư của Kaley đang tìm cách buộc họ chịu trách nhiệm về các quyết định thiết kế sản phẩm bị cho là gây hại cho người dùng trẻ, bất kể nội dung cụ thể mà họ xem là gì.

Cả bốn công ty đều đã thực hiện các biện pháp tăng cường an toàn, bao gồm công cụ kiểm soát của phụ huynh, cài đặt quyền riêng tư cho người dùng trẻ, siết chặt kiểm duyệt nội dung và cung cấp tùy chọn hạn chế thông báo hoặc thời gian sử dụng.

Tuy nhiên, nhiều gia đình cho rằng các tính năng này vẫn đặt gánh nặng quá lớn lên phụ huynh và thanh thiếu niên, đồng thời kỳ vọng các phiên tòa có thể thúc đẩy luật an toàn trực tuyến mới. Một số tài liệu nội bộ của doanh nghiệp cũng đặt ra câu hỏi về hiệu quả và mức độ sử dụng thực tế của các tính năng an toàn này.

Các chuyên gia pháp lý nhận định kiện tụng đôi khi là con đường thay đổi nhanh hơn, nhất là khi Big Tech - giống như Big Tobacco trước đây - thường chi mạnh tay cho hoạt động lobby.

“Tại Mỹ, so với một số quốc gia khác, đó là cách chúng tôi tạo ra tiến bộ. Khi lặp đi lặp lại trong nhiều ngành, chính các vụ kiện đã khiến chi phí trở nên đủ lớn để việc sửa chữa vấn đề rẻ hơn là tiếp tục kiện tụng”, luật sư John Uustal nói.

ĐIỀU GÌ SẼ DIỄN RA TIẾP THEO?

Bồi thẩm đoàn trong vụ của Kaley vẫn chưa nghe đầy đủ lập luận từ phía luật sư của Meta và YouTube, những người dự kiến sẽ trình bày trong những tuần tới. Dù bồi thẩm đoàn đứng về phía nào, phán quyết cũng có thể định hướng chiến lược pháp lý và kết quả cho cả nguyên đơn lẫn doanh nghiệp trong các vụ kiện khác.

Nhiều vụ kiện khác có thể sẽ tiếp tục được đưa ra xét xử, và những hoàn cảnh cùng bồi thẩm đoàn khác nhau có thể dẫn đến kết quả khác nhau. Theo ông Joseph McNally, mỗi lần nguyên đơn thua kiện có thể làm giảm giá trị của các vụ việc tương lai. Ngược lại, nếu các công ty công nghệ thua nhiều vụ, họ có thể phải đối mặt với hàng tỷ USD tiền bồi thường và buộc phải thay đổi nền tảng để tránh thêm kiện tụng.

Cũng có khả năng bồi thẩm đoàn kết luận một công ty phải chịu trách nhiệm trong khi công ty khác không. Các cáo buộc nhằm vào Meta và YouTube có phần khác biệt, cũng như chiến lược bào chữa của họ.

Vụ của Kaley có thể khó thắng vì cô có tuổi thơ nhiều biến động. Meta lập luận rằng hoàn cảnh gia đình mới là nguyên nhân dẫn đến các vấn đề sức khỏe tâm thần của cô, chứ không phải mạng xã hội. Phía luật sư của Kaley cho rằng điều đó càng khiến các nền tảng phải có trách nhiệm bảo vệ cô và những người dùng trẻ khác.

“Bằng chứng sẽ cho thấy Kaley đã đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng trước khi từng sử dụng mạng xã hội”, người phát ngôn Meta nói với CNN, đồng thời khẳng định công ty có cam kết lâu dài trong việc hỗ trợ giới trẻ.

CEO Meta Mark Zuckerberg cũng làm chứng rằng công ty đã thay đổi cách xử lý các vấn đề như xác minh độ tuổi, một lập luận cho thấy họ nghiêm túc với những vấn đề này, theo nhận định của Kimberly Pallen, đối tác tại hãng luật Withers chuyên về kiện tụng dân sự phức tạp.

Trong khi đó, bồi thẩm đoàn cho đến nay vẫn nghe rất ít về YouTube, nền tảng cho rằng mình giống một dịch vụ giải trí hơn là mạng xã hội. Luật sư của Kaley dự kiến sẽ đưa lời mời triệu tập đối với Phó Chủ tịch kỹ thuật của YouTube Cristos Goodrow. Luật sư chính của YouTube, ông Luis Lee, khẳng định nguyên đơn không nghiện YouTube và chưa bao giờ như vậy… dữ liệu cho thấy cô chỉ dành hơn một phút mỗi ngày cho các tính năng mà luật sư của cô cho là gây nghiện. “Dù nhiều người muốn xem đây là thời khắc bước ngoặt của các công ty mạng xã hội, nguyên đơn vẫn phải chứng minh được vụ việc của mình”, bà Kimberly Pallen nhấn mạnh.

Lâm Minh