Hợp Phì đang đặt cược tiếp vào đâu?

LTS: Hợp Phì từng hoãn một tuyến metro để đặt cược vào nhà máy màn hình, bỏ hàng tỷ USD cứu một hãng xe điện và chấp nhận mất tiền khi đặt nhầm vào công nghệ plasma. Hai thập niên sau, thành phố nội địa ít tên tuổi ấy trở thành một trung tâm công nghệ của Trung Quốc. Điều đáng tìm hiểu không chỉ là Hợp Phì đã thắng những canh bạc nào, mà là vì sao một chính quyền địa phương có thể ra những quyết định như vậy. Tuần Việt Nam giới thiệu tuyến 4 bài về “Mô hình Hợp Phì”.

Xem lại kì 1: Thành phố phải giở bản đồ mới tìm ra và cú đặt cược gần 2,6 tỷ USD

Xem lại kì 2: Cứu hãng xe điện, thất bại với plasma và tạo ra công ty bán dẫn

Điểm chung của bốn nhóm này là chưa có thị trường thương mại hoàn chỉnh, và ở một số trường hợp còn chưa chắc có được thị trường. Chính vì thế, công cụ đầu tư của thành phố cũng đã thay đổi, và đó là phần đáng quan sát.

Lượng tử: cụm doanh nghiệp có mật độ cao nhất Trung Quốc

Trên một đoạn đường dài khoảng 3,5 km dọc đường Vân Phi tập trung ba doanh nghiệp lượng tử đại diện cho ba trụ cột của ngành, tất cả đều có nguồn gốc từ các nhóm nghiên cứu của Đại học USTC (Đại học Khoa học và Công nghệ Trung Quốc).

QuantumCTek (Quốc Thuẫn Lượng Tử), thành lập từ tiền thân năm 2009 gắn với nhóm của Phan Kiến Vĩ, làm truyền thông lượng tử và trở thành cổ phiếu lượng tử đầu tiên niêm yết trên STAR Market năm 2020; Origin Quantum (Bản Nguyên Lượng Tử), thành lập năm 2017 bởi Quách Quốc Bình cùng viện sĩ Quách Quang Xán, phát triển máy tính lượng tử theo hướng toàn diện, từ chip, hệ điều khiển, máy tính đến hệ điều hành và nền tảng đám mây, và được định giá khoảng 24 tỷ NDT (≈3,6 tỷ USD) ở vòng gọi vốn gần nhất; CIQTEK (Quốc Nghi Lượng Tử) làm đo lường chính xác và thiết bị khoa học, mảng gần thị trường nhất trong ba trụ cột; dự án "Thung lũng thiết bị khoa học lượng tử" giai đoạn một của công ty có vốn đầu tư khoảng 300 triệu NDT (≈44 triệu USD).

Quanh ba doanh nghiệp này, cùng China Telecom Quantum Group và một lớp doanh nghiệp linh kiện, phần mềm, cảm biến, Hợp Phì báo cáo đã nuôi dưỡng và tập hợp 93 doanh nghiệp trong chuỗi lượng tử, một con số được mô tả là đứng đầu Trung Quốc, với hơn 2.000 bằng sáng chế liên quan và 24 nền tảng nghiên cứu cấp tỉnh trở lên. Trong ba năm gần đây, 21 doanh nghiệp được thành lập từ việc chuyển hóa kết quả nghiên cứu và 67 thành quả nghiên cứu được công nghiệp hóa.

Máy tính lượng tử nguyên tử Hanyuan-2 do Viện Công nghệ Nguyên tử Lạnh thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc phát triển. Ảnh: globaltimes.cn

Doanh thu toàn chuỗi lượng tử Hợp Phì năm 2024 đã đạt gần 1,4 tỷ NDT (≈195 triệu USD), tăng 21,6% so với năm trước, và đó mới là khoảng một phần nghìn GRDP của thành phố.

Sau gần ba mươi năm kể từ khi các nhóm nghiên cứu lượng tử đầu tiên hình thành tại USTC, ngành này vẫn chưa đóng góp đáng kể vào kinh tế địa phương. Hợp Phì đang đầu tư không chỉ là thu hoạch kết quả ngắn hạn trong một ngành, mà là trả một chi phí thực để phát triển, và giữ vị thế trong một công nghệ mới.

Công cụ đầu tư đã thay đổi cùng với giai đoạn công nghệ

Đây là điểm đáng chú ý nhất về mặt phương pháp, với BOE, CXMT và NIO, Hợp Phì dùng cổ phần chi phối hoặc gần chi phối trong những thương vụ đơn lẻ quy mô hàng chục tỷ NDT, và các thực thể tài chính của thành phố là bên chịu rủi ro lớn nhất. Với nhóm ngành mới, thành phố hầu như không lặp lại cấu trúc đó.

Thay vào đó là một hệ thống được mô tả bằng công thức "tài chính dẫn dắt, cộng với ma trận quỹ đầu tư". Hợp Phì đang thiết lập một Quỹ Công nghiệp Tương lai với tổng quy mô 10 tỷ NDT (≈1,5 tỷ USD) chủ yếu để hỗ trợ các dự án lượng tử và các ngành tương lai khác. Quỹ dẫn dắt "Khoa Đại Silicon Valley" vận hành theo mô hình quỹ mẹ, đến tháng 2/2025 đã hoàn tất đăng ký 8 quỹ con với tổng quy mô 3,3 tỷ NDT (≈460 triệu USD), tập trung vào chế tạo thông minh, vật liệu và năng lượng mới, cấp vốn cho các nhóm khởi nghiệp ở giai đoạn rất sớm.

Năm 2025, Hợp Phì thành lập Tập đoàn Xúc tiến Đầu tư Cao Tân như một chủ thể thị trường chuyên trách chuỗi "chiêu thương - đầu tư - ươm tạo - vận hành".

Số tiền cho mỗi thương vụ nhỏ đi rất nhiều, số thương vụ tăng lên, và rủi ro được phân tán qua các quỹ con do nhà quản lý chuyên nghiệp điều hành. Vốn nhà nước lùi từ vị trí cổ đông chi phối về vị trí nhà đầu tư góp vốn. Sự dịch chuyển này hợp lý về mặt kỹ thuật, gần với các nhà đầu tư công nghệ mạo hiểm, khi công nghệ còn ở giai đoạn chưa xác định người thắng cuộc, đặt nhiều khoản nhỏ có xác suất thành công cao hơn đặt một khoản lớn.

Công cụ thứ hai không phải là vốn. Hợp Phì đã triển khai hơn 20 kịch bản ứng dụng lượng tử trong quản lý nhà nước, tài chính, năng lượng và khí tượng, lập trung tâm xúc tiến đổi mới theo kịch bản đầu tiên trong các thành phố Trung Quốc, và ban hành hướng dẫn bảo vệ bí mật kinh doanh riêng cho ngành lượng tử. Ở đây chính quyền đóng vai khách hàng đầu tiên chứ không phải chỉ là nhà tài trợ, giải bài toán mà mọi công nghệ mới đều gặp, là không có khách hàng vì chưa chứng minh được độ tin cậy, nhưng không thể chứng minh nếu không có nơi sử dụng thật.

Nhiệt hạch: Công trình khoa học kéo theo công nghiệp

Ở công nghệ nhiệt hạch, điểm xuất phát không phải doanh nghiệp mà là thiết bị khoa học. Viện Khoa học Vật chất Hợp Phì vận hành EAST, một tokamak siêu dẫn thử nghiệm, thường được truyền thông gọi là "mặt trời nhân tạo", cùng các cơ sở CRAFT và BEST đang được xây dựng để tiến gần hơn tới việc chứng minh khả năng phát năng lượng.

Quanh các thiết bị này đã hình thành gần 60 doanh nghiệp trong chuỗi công nghệ nhiệt hạch, từ vật liệu và dây siêu dẫn, nam châm, thiết bị chân không, nguồn điện đến đo lường và vận hành hệ thống. Hiệp hội công nghiệp nhiệt hạch được thành lập tại Hợp Phì năm 2023, quy tụ hơn 200 thành viên trên phạm vi rộng hơn thành phố.

Logic ở đây khác với BOE hay CXMT. Không ai chờ nhà máy điện nhiệt hạch thương mại để có doanh thu. Các linh kiện được phát triển cho tokamak, như dây siêu dẫn, nam châm cường độ cao, hệ chân không, thiết bị đo, đã có thị trường sớm trong thiết bị khoa học, thiết bị y tế, năng lượng và vật liệu. Công trình khoa học lớn đóng vai trò đơn hàng đầu tiên và phòng thử nghiệm chung cho một chuỗi cung ứng còn chưa tồn tại.

Kinh tế tầm thấp và logic tích lũy ngành

An Huy là tỉnh thứ ba của Trung Quốc được chọn thí điểm cải cách quản lý không phận tầm thấp trên phạm vi toàn tỉnh, và Hợp Phì đặt mục tiêu trở thành một "thành phố kinh tế tầm thấp" có ảnh hưởng quốc tế.

Hai doanh nghiệp đáng chú ý nhất minh họa hai cách tiếp cận khác nhau. Zero Gravity Aircraft Industries chuyển trụ sở và trung tâm sản xuất về Hợp Phì từ năm 2022; vòng gọi vốn mới nhất của công ty trong năm 2026 do vốn nhà nước Hợp Phì dẫn dắt, với sự tham gia lần đầu của vốn bảo hiểm qua Quỹ Hoa An.

EHang đặt trụ sở khu vực Hoa Đông tại Hợp Phì và cùng JAC (một hãng sản xuất ô tô của Trung Quốc có trụ sở tại Hợp Phì) xây dựng căn cứ chế tạo eVTOL (phương tiện bay điện cất, hạ cánh thẳng đứng), trong khuôn khổ một gói chính sách của thành phố gồm đơn hàng trị giá 100 triệu USD, đất chuyên dụng, hạ tầng phụ trợ và trợ cấp vận hành, với công viên trung tâm Lạc Cương được quy hoạch thành cảng giao thông hàng không đô thị tích hợp cất hạ cánh, tiếp năng lượng và quản lý không phận.

Điểm đáng quan tâm không nằm ở các con số này mà ở lý do Hợp Phì chọn được ngành. Khoảng 80% chuỗi cung ứng của eVTOL trùng với chuỗi cung ứng xe điện, từ pin, điện tử công suất, vật liệu nhẹ, buồng lái và hệ thống điều khiển thông minh. Thành phố không lựa chọn kinh tế tầm thấp vì đó là từ khóa thời thượng, mà vì các công nghiệp cần thiết cho ngành này đã có sẵn từ chu kỳ trước.
Đây chính là logic tích lũy ngành của Hợp Phì lặp lại lần thứ ba, ban đầu là điện và điện tử gia dụng tạo nhu cầu cho màn hình; màn hình kéo theo chip và vật liệu; năng lực chip và pin trở thành đầu vào cho xe điện; và xe điện, đến lượt nó, trở thành nền cho eVTOL. Nếu có một mẫu số chung giải thích được cả bốn chu kỳ đầu tư lớn của thành phố, thì đó chính là mẫu số này, chứ không phải mức độ hào phóng của vốn nhà nước.

Nhóm ngành mới cho thấy ba chuyển dịch.

Thứ nhất, nguồn công nghệ đảo chiều. BOE đến từ Bắc Kinh, NIO từ Thượng Hải, tri thức DRAM được ghép với một doanh nhân từ bên ngoài; trong khi lượng tử, đo lường chính xác và một phần chuỗi nhiệt hạch sinh ra ngay tại Hợp Phì từ các phòng thí nghiệm địa phương.

Thứ hai, công cụ vốn chuyển từ cổ phần chi phối sang quỹ và vốn mồi phân tán, phù hợp với mức bất định cao hơn.

Thứ ba, vai trò chính quyền chuyển từ nhà đầu tư sang khách hàng đầu tiên và người tổ chức thị trường thử nghiệm.

Tuy nhiên, quy mô doanh thu của các ngành mới vẫn rất nhỏ so với màn hình, bán dẫn và ô tô, và chưa có bằng chứng nào cho thấy chúng sẽ sớm đạt quy mô công nghiệp. Các mức định giá được dẫn là định giá vòng gọi vốn tư nhân, không phải giá thị trường có thanh khoản. Và cách đếm "doanh nghiệp trong chuỗi" rất rộng, ví dụ 93 doanh nghiệp lượng tử không có nghĩa là 93 nhà sản xuất thiết bị lượng tử.

Bài kiểm tra thực sự đối với năng lực quản trị tương lai của Hợp Phì không nằm ở BOE hay CXMT, mà ở việc thành phố có dừng đúng lúc những hướng đi không đạt mốc kỹ thuật hay không.

Chú thích: Những thông tin, số liệu trong bài được tác giả nghiên cứu, tham khảo và trích dẫn từ số lượng lớn các báo cáo, thống kê, bài báo... chính thống.