Hormuz - lằn ranh nguy hiểm của xung đột Trung Đông

Khi tuyến đường biển huyết mạch của thế giới bị tê liệt vì chiến sự, việc Tehran lần đầu tiên phong tỏa eo biển Hormuz đang làm gia tăng quan ngại toàn cầu. Bởi khi tuyến vận tải dầu mỏ quan trọng bậc nhất hành tinh bị phong tỏa, cuộc khủng hoảng không còn là vấn đề khu vực mà đã trở thành phép thử đối với toàn bộ cấu trúc an ninh và kinh tế toàn cầu.

Tàu chở dầu di chuyển qua eo biển Hormuz. Ảnh minh họa. Ảnh: Getty

Trong bối cảnh tương quan sức mạnh quân sự bất cân xứng, Iran lựa chọn chiến lược quen thuộc nhưng hiệu quả đó là gây sức ép tại những nơi thế giới dễ tổn thương nhất. Eo biển Hormuz trở thành công cụ răn đe chiến lược mang tính toàn cầu. Ước tính mỗi ngày khoảng một phần năm lượng dầu tiêu thụ toàn cầu đi qua tuyến đường biển hẹp chỉ vài chục ki-lô-mét này. Năm 2024, khoảng 20 triệu thùng dầu thô đã được vận chuyển qua đây mỗi ngày, tương đương với gần 20% tổng lượng tiêu thụ dầu lỏng toàn cầu.

Tuy nhiên, ý nghĩa chiến lược của Hormuz không chỉ nằm ở khối lượng dầu vận chuyển mà ở chỗ gần như không tồn tại phương án thay thế hiệu quả. Theo báo cáo của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), eo biển này đủ sâu và đủ rộng để chứa những tàu chở dầu thô lớn nhất thế giới và nó là một trong những điểm nghẽn dầu mỏ quan trọng nhất thế giới. Một lượng lớn dầu chảy qua eo biển này và rất ít lựa chọn thay thế để vận chuyển dầu ra khỏi eo biển nếu nó bị đóng cửa. Các tuyến đường ống trên bộ không đủ công suất, còn việc vận chuyển vòng qua các tuyến xa hơn sẽ làm tăng chi phí và kéo dài thời gian giao hàng lên nhiều tuần. Vì vậy, eo biển Hormuz nhỏ bé nhưng có khả năng chi phối kinh tế thế giới.

Eo biển Hormuz là tuyến vận chuyển dầu thô lớn nhất thế giới, đồng thời là hành lang xuất khẩu quan trọng của nhiều quốc gia sản xuất dầu chủ chốt như Iran, Saudi Arabia, Iraq và Các tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE). Khoảng 20 đến 30% lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển trên toàn cầu đi qua khu vực này. Vì vậy, nếu eo biển thực sự bị phong tỏa bằng biện pháp quân sự, tác động sẽ không chỉ giáng đòn mạnh vào ngành vận tải biển toàn cầu mà còn gây cú sốc lớn đối với thị trường năng lượng và gây tăng giá dầu đột biến.

Thậm chí, một cuộc phong tỏa hoàn toàn, dù chỉ kéo dài vài ngày đối với eo biển này cũng có thể tạo ra chuỗi phản ứng dây chuyền. Đó là giá dầu tăng vọt trên phạm vi toàn cầu; chi phí vận tải và bảo hiểm hàng hải leo thang; lạm phát năng lượng lan rộng; và nguy cơ suy thoái kinh tế xuất hiện tại nhiều trung tâm kinh tế lớn.

EIA từng cảnh báo, bất kỳ cuộc khủng hoảng kéo dài nào tại Hormuz không chỉ làm gián đoạn xuất khẩu của các nhà sản xuất chủ chốt vùng Vịnh như Saudi Arabia, UAE, Kuwait, Iraq hay Qatar, mà còn khiến phần lớn công suất dự phòng của thị trường dầu toàn cầu rơi vào tình trạng “không thể tiếp cận”.

Trong đó, các nền kinh tế châu Á-động lực tăng trưởng chính của thế giới sẽ chịu tác động nặng nề nhất do phụ thuộc lớn vào nguồn năng lượng Trung Đông. Thị trường khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) còn dễ tổn thương hơn, bởi phần lớn nguồn cung từ Qatar gần như không có tuyến thay thế khả thi. Một cú sốc tại Hormuz vì vậy không chỉ là khủng hoảng dầu mỏ, mà có thể trở thành khủng hoảng năng lượng toàn diện.

Như vậy rõ ràng không bên nào thực sự hưởng lợi từ việc đóng cửa Hormuz. Mỹ và các đồng minh phải đối mặt nguy cơ suy giảm kinh tế toàn cầu. Còn Iran cũng chịu tổn thất trực tiếp vì chính xuất khẩu năng lượng của mình bị đình trệ. Chính vì vậy, khu vực đang rơi vào trạng thái nguy hiểm nhất của xung đột hiện đại đó là thiếu cơ chế kiểm soát khủng hoảng hiệu quả.

Những gì đang diễn ra tại eo biển Hormuz phản ánh một xu thế đáng lo ngại của quan hệ quốc tế hiện nay đó là cạnh tranh quyền lực ngày càng gắn chặt với kiểm soát các huyết mạch kinh tế toàn cầu. Khi năng lượng trở thành công cụ địa chính trị, mọi cuộc xung đột khu vực đều có thể nhanh chóng mang hệ lụy toàn cầu.

Bài học lớn nhất từ cuộc khủng hoảng hiện nay là an ninh hàng hải và an ninh năng lượng không thể được bảo đảm bằng sức mạnh đơn phương. Một cấu trúc an ninh khu vực bao trùm, tôn trọng luật pháp quốc tế và duy trì đối thoại chiến lược mới là con đường duy nhất để ngăn chặn vòng xoáy leo thang.

Nếu các bên tiếp tục đối đầu căng thẳng như hiện nay, eo biển Hormuz rất có thể sẽ trở thành nơi mà một cuộc xung đột khu vực châm ngòi cho cơn chấn động kinh tế toàn cầu, khi đó, cái giá phải trả sẽ vượt xa mọi toan tính chiến lược ban đầu.