HTX nâng giá trị cà phê Lâm Đồng bằng bảo hộ tài sản trí tuệ

Cách đây 6 năm, HTX Nông lâm nghiệp B’Lá, xã Bảo Lâm 4, tỉnh Lâm Đồng, mạnh dạn đầu tư chế biến sâu. HTX thu mua cà phê từ các hộ liên kết để rang xay, từng bước xây dựng thương hiệu riêng.

Giữ giá trị hạt cà phê bằng sở hữu trí tuệ

Bà Lương Thị Vinh, Giám đốc HTX B’Lá, cho biết phần lớn cà phê của nông dân trên địa bàn trước đây được bán dưới dạng nhân xanh. Giá trị hạt cà phê vì thế chưa tương xứng với công sức người trồng.

Các HTX ở Lâm Đồng đầu tư máy móc hiện đại, nâng chất lượng chế biến và từng bước xác lập quyền sở hữu trí tuệ, bảo hộ sản phẩm.

Từ thực tế đó, HTX quyết định đầu tư rang xay, chế biến sâu nhằm nâng giá trị sản phẩm, đồng thời từng bước tạo dựng thương hiệu cà phê riêng. Những nỗ lực này đã mang lại kết quả khi năm 2023, sản phẩm cà phê Hoàng Gia của HTX được công nhận OCOP 3 sao. HTX cũng được hỗ trợ hoàn thiện bao bì, cấp mã số vùng trồng và các chứng nhận cần thiết phục vụ sản xuất, kinh doanh.

Theo bà Vinh, nguồn nguyên liệu chính là yếu tố then chốt để giữ chất lượng sản phẩm ổn định. HTX liên kết với khoảng 50 hộ dân, hỗ trợ kỹ thuật và vật tư sản xuất. Nhờ đó, HTX kiểm soát được quy trình ngay từ vườn cà phê. Đây cũng là cơ sở để truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng và bảo đảm sự đồng nhất của sản phẩm.

Từ câu chuyện của HTX Nông lâm nghiệp B’Lá có thể thấy chế biến sâu, xây dựng thương hiệu cần đi cùng xác lập và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Chất lượng, bao bì, vùng nguyên liệu và hệ thống phân phối đều góp phần tạo giá trị cho thương hiệu. Nếu không được đăng ký, bảo hộ phù hợp, thương hiệu có thể bị sử dụng trái phép, sao chép hoặc làm giả.

Vì vậy, HTX cần được tuyên truyền, hướng dẫn về sở hữu trí tuệ, nhất là đăng ký và bảo hộ nhãn hiệu ngay từ khi xây dựng sản phẩm. Tùy điều kiện, HTX có thể lựa chọn nhãn hiệu, nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận, chỉ dẫn địa lý hoặc kiểu dáng bao bì. Đây là cơ sở để xác lập quyền, bảo vệ thương hiệu, phòng ngừa xâm phạm và mở rộng thị trường.

Nâng chất lượng, vươn phân khúc cao cấp

Cách làm của HTX B’Lá đang đi cùng xu hướng nâng giá trị cà phê Lâm Đồng. Toàn tỉnh hiện có khoảng 328.000ha cà phê, sản lượng niên vụ 2025 - 2026 khoảng 1 triệu tấn, nhưng hơn 98% sản lượng xuất khẩu vẫn là cà phê nhân xô. Trong khi đó, thu hái quả xanh vẫn diễn ra, ảnh hưởng đến chất lượng hạt.

Vì vậy, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và bảo hộ sở hữu trí tuệ là hướng đi cần được đẩy mạnh. Điều này giúp cà phê Lâm Đồng nâng giá trị và tiến sâu hơn vào phân khúc đặc sản.

Tại xã Đức Lập, HTX Nông lâm nghiệp Đắk Mil đang lựa chọn hướng đi khác khi tập trung vào cà phê chất lượng cao và cà phê đặc sản. Ông Võ Đình Danh, Giám đốc HTX, cho biết từ năm 2017, HTX tham gia sâu vào chuỗi sản xuất cà phê phân khúc cao cấp. Mỗi năm, HTX sản xuất khoảng 40 tấn cà phê đặc sản, chất lượng cao. Giá thu mua cà phê nhân tăng 30 - 40% so với giá thị trường.

Để giữ chất lượng, các thành viên áp dụng quy trình canh tác theo hướng hữu cơ. Cỏ tự nhiên được duy trì để giữ ẩm, hạn chế rửa trôi đất. HTX cũng tổ chức các lớp học nếm thử cà phê để thành viên tự đánh giá chất lượng và nhìn lại toàn bộ quá trình sản xuất.

Theo ông Danh, HTX giúp người sản xuất biết mình đang ở đâu và cần điều chỉnh khâu nào để tạo ra hạt cà phê chất lượng. Qua đó, người trồng dần chuyển từ chạy theo sản lượng sang chú trọng chất lượng.

Theo ông Danh, sản xuất cà phê đặc sản đòi hỏi vốn lớn, trong khi nguồn lực kinh tế của nông dân còn hạn hẹp. Sự hỗ trợ của các cơ quan chức năng đã tiếp sức cho HTX phát triển sản xuất nông nghiệp gắn với chuỗi giá trị.

Từ việc kiểm soát chất lượng, HTX có điều kiện tạo ra sản phẩm có đặc tính riêng và xây dựng thương hiệu. Cùng với quá trình này, việc xác lập và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cũng cần được tính đến ngay từ đầu. Đăng ký nhãn hiệu nên được thực hiện sớm, giúp HTX chủ động xác lập quyền và sử dụng đúng dấu hiệu được bảo hộ. Bao bì cũng cần được đầu tư và bảo vệ phù hợp. Khi đủ điều kiện, kiểu dáng bao bì có thể được đăng ký bảo hộ. Bảo vệ đồng bộ giúp HTX hạn chế nguy cơ bị sao chép, làm giả khi sản phẩm được thị trường biết đến.

Bảo hộ để phòng hàng giả, hàng nhái

Một mô hình khác cho thấy rõ hướng đi từ vùng nguyên liệu đến sản phẩm có giá trị là HTX Nông nghiệp thương mại Công Bằng Đắk Ka ở xã Quảng Tín.

Các HTX cà phê tại Lâm Đồng chú trọng nâng chất lượng vùng nguyên liệu, tạo nền tảng bảo hộ sở hữu trí tuệ cho sản phẩm.

Ông Trần Văn Phú, Giám đốc HTX, cho biết HTX có 37 thành viên, thành viên liên kết, trong đó khoảng 70% là thanh niên địa phương. Vùng nguyên liệu đạt khoảng 100ha. HTX còn liên kết với các HTX, tổ hợp tác khác trong tỉnh, nâng tổng sản lượng lên khoảng 200 tấn cà phê đặc sản mỗi năm.

Để nâng chất lượng, HTX đầu tư 1.000m² nhà kính phơi cà phê và 220m² nhà xưởng rang xay, tổng vốn khoảng 6 tỷ đồng. Sản phẩm cà phê đặc sản của HTX được Coffee Quality Institute (CQI) công nhận là Fine Robusta. Sản phẩm cà phê bột FRD (Fine Robusta Daknong) cũng đạt OCOP 3 sao.

Những kết quả này cho thấy vai trò của HTX trong tổ chức lại sản xuất và tập hợp nông hộ. HTX chuẩn hóa quy trình, quản lý vùng nguyên liệu và đầu tư chế biến. Đây cũng là đầu mối truy xuất nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu EUDR và các tiêu chuẩn như 4C, VietGAP, Rainforest Alliance.

Theo ông Nguyễn Phục Quốc, Chủ tịch Hội Doanh nghiệp Lạc Dương, các HTX mạnh về quản trị và kỹ thuật sẽ tạo vùng nguyên liệu ổn định. Qua đó, HTX giúp doanh nghiệp yên tâm sản xuất và bảo đảm lợi ích lâu dài cho người dân.

Để làm tốt vai trò này, các HTX không chỉ cần tổ chức sản xuất mà còn phải xây dựng và bảo vệ thương hiệu. HTX là cầu nối tiếp nhận nguồn lực, chuyển giao kỹ thuật và đưa sản phẩm đến thị trường. Khi sản phẩm được biết đến, nguy cơ hàng giả, hàng nhái và xâm phạm nhãn hiệu cũng tăng. Vì vậy, các HTX cần chủ động đăng ký bảo hộ, theo dõi thị trường và nhận diện vi phạm. Khi phát hiện dấu hiệu xâm phạm, HTX cần lưu giữ hồ sơ, chứng cứ và phối hợp với cơ quan chức năng để xử lý.

Các HTX nên thực hiện việc này ngay khi xây dựng thương hiệu. Tên sản phẩm, logo, nhãn hiệu, bao bì và thông tin truy xuất nguồn gốc cần được rà soát để có phương án bảo hộ phù hợp. Sở hữu trí tuệ không chỉ dành cho doanh nghiệp lớn. Với HTX, đây là công cụ bảo vệ vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất, chất lượng và thương hiệu.

Các HTX Lâm Đồng đang chuyển từ bán cà phê nhân xanh sang chế biến sâu, cà phê chất lượng cao và cà phê đặc sản. Để giữ giá trị sản phẩm, HTX cần chủ động bảo hộ sở hữu trí tuệ. Đăng ký nhãn hiệu, nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận, chỉ dẫn địa lý, kiểu dáng bao bì và truy xuất nguồn gốc là những giải pháp cần được quan tâm.

Khi chất lượng được nâng lên, thương hiệu được xây dựng và tài sản trí tuệ được bảo hộ, HTX có thêm công cụ chống hàng giả, hàng nhái. Đây cũng là nền tảng để mở rộng thị trường và nâng giá trị cà phê Lâm Đồng từ hạt nhân xuất khẩu lên sản phẩm có thương hiệu, được bảo vệ bằng quyền sở hữu trí tuệ.