HTX sen Hà Nội nâng giá trị nông sản bằng tài sản trí tuệ

Nhiều năm về trước, nghề trồng sen và chế biến các sản phẩm từ sen ở Hà Nội chủ yếu tồn tại dưới hình thức "cha truyền con nối" ở quy mô hộ gia đình.

Chú trọng bảo hộ tài sản trí tuệ

Sản phẩm làm ra dù tinh xảo, chất lượng thơm ngon nhưng lại đối mặt với nguy cơ bị ép giá, manh mún, thậm chí bị đánh đồng với các loại trà ướp hương liệu công nghiệp trôi nổi trên thị trường. Rào cản lớn nhất của người làm nghề khi ấy chính là thiếu một "danh xưng pháp lý" được Nhà nước bảo hộ và một quy trình quản trị chất lượng đồng nhất.

Sự bứt phá chỉ thực sự bắt đầu khi các hộ sản xuất cá thể bắt tay hợp lực thành lập các HTX kiểu mới, lấy sở hữu trí tuệ (SHTT) và chuẩn hóa chất lượng làm kim chỉ nam vận hành.

Tại Mê Linh – vùng đất bãi bồi ven sông Hồng, HTX Làng nghề Sen Mê Linh là một điển hình cho chuyển dịch tư duy từ "sản xuất nông nghiệp" sang "kinh tế nông nghiệp". Bắt đầu từ quy mô khiêm tốn 5ha, chỉ trong vài năm, 10 thành viên của HTX đã dũng cảm mở rộng diện tích trồng sen lên hơn 50ha với nhiều giống sen quý.

Ông Lã Quang Khanh, Giám đốc HTX Làng nghề Sen Mê Linh, cho biết vào mùa thu hoạch cao điểm (từ tháng 5 đến tháng 9), bình quân mỗi ngày HTX cung cấp cho thị trường 8.000 - 10.000 bông hoa sen tươi. Để chủ động nguồn nguyên liệu cho chế biến sâu, HTX còn liên kết chặt chẽ với các HTX trong và ngoài địa bàn Hà Nội nhằm bảo đảm nguồn cung hoa, lá sen đạt chuẩn.

Không dừng lại ở việc bán thô, HTX Làng nghề Sen Mê Linh đã tự nghiên cứu, xây dựng quy trình ướp trà riêng và đăng ký bảo hộ nhãn hiệu độc quyền cho dòng Trà sen Mê Linh. Mỗi năm, HTX đưa ra thị trường khoảng 2 - 3 tấn trà sen thành phẩm, thu về doanh thu trên 10 tỷ đồng/năm. Phép tính kinh tế cho thấy, giá trị thu nhập từ mô hình trồng và chế biến sen đạt hiệu quả cao gấp 3 - 5 lần so với canh tác lúa truyền thống trên cùng một đơn vị diện tích.

Đòn bẩy liên kết và nâng cao chuỗi giá trị

Một điểm sáng nổi bật trong tư duy quản trị của các HTX sen Hà Nội hiện nay là sản xuất theo chuỗi nhằm gia tăng giá trị và để tối ưu hóa tài sản trí tuệ. Bài toán phát triển kinh tế sen hiện đại không chỉ dừng ở việc bán bông hoa tươi mà là khai thác đa giá trị từ củ, lá, hoa đến trà.

Nhiều HTX đã chú trọng đến sở hữu trí tuệ.

Điển hình như việc HTX Sen Xứ Đoài chủ động liên kết vùng nguyên liệu tại Mỹ Đức và các vùng phụ cận để đảm bảo nguồn cung củ sen tươi đạt tiêu chuẩn phục vụ chế biến miến củ sen, củ sen sấy. Việc kết hợp giữa nhãn hiệu tập thể, quy trình công nghệ riêng và chứng nhận vùng trồng đã tạo nên "cú hích" về niềm tin chất lượng đối với người tiêu dùng. Nhờ đó, sản phẩm của các HTX như Sen Xứ Đoài không chỉ phủ sóng tại các kênh phân phối trong nước mà còn nâng cao biên lợi nhuận gấp 3 - 4 lần so với phương thức canh tác truyền thống.

Đánh giá về bước chuyển mình này, các chuyên gia kinh tế nông nghiệp nhận định, sở hữu trí tuệ đối với các HTX không chỉ là tấm nhãn dán trên bao bì, mà là công cụ quản trị rủi ro và vũ khí cạnh tranh bình đẳng trên thị trường. Việc đăng ký nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận hay chỉ dẫn địa lý giúp các HTX ở Hà Nội chống lại tình trạng làm giả, làm nhái, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đối với các sản phẩm sen truyền thống.

Khi sản phẩm có nhãn hiệu bảo hộ, có chỉ dẫn địa lý, đầu tư về chất lượng, bao bì luôn có giá bán cao hơn từ 30 - 50% so với sản phẩm không rõ nguồn gốc. Đây cũng là điều kiện để các HTX trồng và chế biến sen ở Hà Nội đáp ứng điều kiện tiên quyết để đưa hàng vào chuỗi siêu thị, sàn thương mại điện tử và xuất khẩu chính ngạch.

Bên cạnh khâu sản xuất, các HTX như Sen Xứ Đoài hay Làng nghề Sen Mê Linh cũng đã mạnh dạn mở rộng kênh tiêu thụ thông qua các hội chợ xúc tiến thương mại, thương mại điện tử, chuỗi cửa hàng đặc sản và hệ thống phân phối khu vực. Đây là bước chuyển từ phương thức kinh doanh truyền thống sang hiện đại, từ bảo tồn đơn thuần sang phát triển kinh tế thị trường.

Đưa nhãn hiệu sen thành sứ giả văn hóa

Mặc dù đã đạt được những tín hiệu tích cực ban đầu, song chặng đường đưa các sản phẩm sen Hà Nội trở thành thương hiệu quốc gia mang giá trị triệu USD vẫn đang đối mặt với không ít "điểm nghẽn".

Thực tế khảo sát tại các HTX cho thấy, hầu hết các đơn vị vẫn đang loay hoay với bài toán thu hẹp vùng trồng vì quy hoạch, chuyển đổi đất nông nghiệp do quá trình đô thị hóa. Việc đăng ký và duy trì bảo hộ sở hữu trí tuệ ở thị trường nước ngoài cũng là một "chiếc áo quá rộng" đòi hỏi kinh phí và năng lực pháp lý vượt tầm của một HTX.

Để giải quyết bài toán này, bên cạnh sự tự lực của Ban điều hành HTX, sự đồng hành, "tiếp sức" từ các cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức đoàn thể giữ vai trò quyết định. Thời gian qua, sự hỗ trợ kịp thời từ Liên minh HTX Thành phố và chính quyền các địa phương đã giúp nhiều HTX tiếp cận được các nguồn vốn ưu đãi, duy trì vùng trồng, tham gia các khóa đào tạo nâng cao năng lực quản trị và kỹ năng số.

Đánh giá cao vai trò của mô hình HTX trong việc bảo tồn di sản gắn với phát triển kinh tế bền vững, ông Nguyễn Tiến Phong, Phó Chủ tịch Liên minh HTX Thành phố Hà Nội nhấn mạnh, các HTX không chỉ đóng vai trò kinh tế mà còn là sứ giả văn hóa, mang theo câu chuyện địa phương đến với cộng đồng. Việc các HTX xây dựng thương hiệu, đẩy mạnh chế biến sâu gắn với không gian văn hóa của các vùng đất Hà Nội là điều không chỉ cần thiết mà còn mang ý nghĩa chiến lược trong phát triển sản phẩm đặc trưng. Mỗi gói trà sen, mỗi sản phẩm miến củ sen, ngó sen hay hoa sen tươi bán ra thị trường không đơn thuần là một hàng hóa nông sản, mà là một "đại sứ" đại diện cho văn hóa, ẩm thực và tinh hoa làng nghề Hà Nội.

Trong giai đoạn tới, để tài sản trí tuệ của các HTX sen thực sự "đơm hoa kết trái", các HTX mong muốn TP. Hà Nội hỗ trợ trong việc ổn định diện tích mặt nước trồng sen (đặc biệt là các vùng quy hoạch sen đặc sản tại Mỹ Đức, Mê Linh, Tây Hồ...), tránh tình trạng đô thị hóa làm thu hẹp không gian sinh thái của sen.

Đại diện HTX Sen Xứ Đoài cho biết, HTX mong tiếp tục nhận được sự hỗ trợ trong xúc tiến thương mại, xây dựng nhãn hiệu chứng nhận, thiết kế bao bì chuẩn hóa OCOP. Bên cạnh đó là thúc đẩy kinh tế trải nghiệm bằng việc hỗ trợ kết nối các HTX sen ở ngoại thành để hình thành chuỗi du lịch sinh thái, du lịch văn hóa ẩm thực của Hà Nội. Tạo điều kiện để du khách không chỉ mua sản phẩm mà còn được trải nghiệm quy trình canh tác, chế biến ngay tại không gian đầm sen.