HTX từng bước giúp đồng bào dân tộc thiểu số làm giàu

Sản xuất nông nghiệp vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống của nhiều vùng dân tộc thiểu số. Người dân có đất, có kinh nghiệm canh tác, am hiểu khí hậu, thổ nhưỡng địa phương và sở hữu nhiều lợi thế mà không phải vùng nào cũng có.

Thay đổi từ mảnh đất của mỗi gia đình

Tuy nhiên, nếu sản xuất chỉ dừng ở quy mô từng hộ, dựa nhiều vào kinh nghiệm, thiếu tính toán về thị trường và đầu ra thì giá trị mang lại vẫn còn hạn chế.

Bởi vậy, thay đổi nếp nghĩ, cách làm trước hết phải bắt đầu từ người trực tiếp làm ra sản phẩm.

Từ từng hộ nhỏ đến chuỗi giá trị, HTX giúp người dân đồng bào thiểu số thay đổi cuộc sống.

Một ví dụ tại Lùng Phình, Lào Cai cho thấy sự thay đổi ấy có thể bắt đầu từ một phép tính rất giản dị. Anh Vàng Seo Chần, dân tộc Mông, ở thôn Xà Ván, Sử Mần Khang, từng canh tác ngô, lúa. Giai đoạn 2023-2024, gia đình anh chuyển một phần diện tích sang cây ăn quả, hiện có 1 ha mận Tả Van và 130 gốc lê. Theo tính toán của gia đình, 1 ha ngô, lúa chỉ đem lại khoảng 20 triệu đồng, trong khi cây mận có thể cho thu nhập 60-70 triệu đồng, thậm chí cao hơn.

Đằng sau sự chuyển đổi ấy không chỉ là chuyện thay một loại cây trồng. Đó là sự thay đổi trong cách nhìn về sản xuất: đất đai không chỉ để canh tác theo thói quen mà cần được sử dụng theo hướng tạo ra giá trị cao hơn.

Từ một hộ dân mạnh dạn chuyển đổi, những hộ khác có thể quan sát, học hỏi và làm theo. Khi nhiều hộ cùng thay đổi, hình thành vùng sản xuất. Và khi vùng sản xuất đủ lớn, câu chuyện không còn là “nhà tôi trồng gì, bán cho ai”, mà chuyển sang câu hỏi lớn hơn: làm thế nào để cùng nhau tạo ra một sản phẩm có chất lượng, có thương hiệu và có thị trường? Đây chính là điểm mà HTX có thể trở thành cầu nối. 

Từ những hộ riêng lẻ thành một lực lượng sản xuất

Một trong những rào cản lớn nhất của sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ là quy mô. Một hộ có thể tạo ra sản phẩm tốt nhưng sản lượng ít; có thể muốn bán vào thị trường lớn nhưng không đủ khả năng đáp ứng đơn hàng; muốn đầu tư sơ chế, đóng gói, bảo quản nhưng nguồn lực hạn chế.

HTX giúp giải bài toán ấy bằng cách tập hợp những hộ sản xuất nhỏ thành một tổ chức có khả năng tổ chức lại sản xuất.

Câu chuyện HTX Long Bình ở Lùng Phình là một ví dụ rõ nét. Cây actisô được đưa vào trồng thử nghiệm tại địa phương từ năm 2011 và cho thấy sự phù hợp với khí hậu, thổ nhưỡng. Nhưng nếu chỉ tập kết sản phẩm rồi vận chuyển đến Sa Pa để tiêu thụ thì hiệu quả không cao. Cuối năm 2011, 7 hộ dân trong xã liên kết với nhau, thống nhất thành lập HTX và tổ chức thu mua actisô tươi cho 34 hộ dân trên địa bàn. Sau đó, xưởng chế biến cao actisô được xây dựng và đi vào hoạt động. HTX ký hợp đồng bao tiêu với Công ty Traphaco Sa Pa.

Điều đáng nói là người dân không chỉ được “vận động tham gia HTX”, mà thấy được lợi ích cụ thể từ sự liên kết.

Ông Giàng Sín Ngán, thành viên HTX Long Bình, chia sẻ: “Trước đây gia đình tôi chỉ trồng ngô, làm ruộng. Năm đầu trồng actiso không thấy có lãi nhưng được Nhà nước khuyến khích, hỗ trợ cây giống và phân bón, HTX Long Bình ký hợp đồng tiêu thụ sản phẩm nên chúng tôi yên tâm sản xuất. Cây actisô cho thu nhập khá và điều đáng mừng là giá rất ổn định”.

Đó là một trong những điều người dân quan tâm nhất khi chuyển đổi sản xuất: sản phẩm làm ra có bán được hay không?

Một giống cây tốt chưa đủ. Kỹ thuật tốt cũng chưa đủ. Nếu sản xuất xong nhưng không có thị trường, người dân vẫn có thể gặp rủi ro. Vì vậy, HTX phải làm được vai trò kết nối giữa sản xuất và thị trường, giữa nông dân và doanh nghiệp.

Ông Giàng Củi Chiến, Giám đốc HTX Long Bình, nhìn nhận về cách HTX hoạt động: “Ở đây các hộ dân liên kết với nhau, cùng nhau sản xuất và tìm thị trường tiêu thụ sản phẩm”.

Không cần những khái niệm phức tạp, bản chất của HTX có thể bắt đầu từ chính điều đó: cùng sản xuất, cùng tìm đầu ra và cùng hưởng lợi từ giá trị tạo ra.

Từ 7 hộ ban đầu, HTX Long Bình đã tổ chức thu mua actisô cho 34 hộ dân; mỗi năm sơ chế hơn 100 tấn actisô tươi thành khoảng 5 tấn cao lỏng. Việc doanh nghiệp tham gia hướng dẫn kỹ thuật, giám sát chất lượng và bao tiêu sản phẩm tạo thêm niềm tin để người dân mở rộng sản xuất.

Liên kết sản xuất đến làm chủ chuỗi giá trị

Nếu “vào HTX” chỉ để thay đổi cách bán sản phẩm thì vẫn chưa phải đích đến cuối cùng. Mục tiêu lớn hơn là giúp người dân từng bước làm chủ chuỗi giá trị, để giá trị tạo ra từ đất đai, sản phẩm và tri thức bản địa ở lại nhiều hơn tại cộng đồng.

Điều này đặc biệt quan trọng ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nơi nhiều sản phẩm có lợi thế riêng nhưng trước đây thường được bán dưới dạng nguyên liệu thô.

Câu chuyện HTX Cộng đồng Dao Đỏ ở Tả Phìn cho thấy một hướng đi khác: biến tri thức bản địa thành sản phẩm hàng hóa.

Chị Tẩn Tả Mẩy cùng 7 phụ nữ trong thôn thành lập HTX năm 2015 với mong muốn tạo việc làm, giảm nghèo và phát triển sản phẩm thuốc tắm của người Dao Đỏ. Những ngày đầu, việc vận động chị em tham gia không dễ dàng. Nhưng thay vì chỉ thuyết phục bằng lời, chị chọn cách làm ra sản phẩm và chứng minh hiệu quả.

Chị Tẩn Tả Mẩy từng chia sẻ: “không cần nói nhiều mà chỉ cần làm tốt, chị em sẽ tự đi theo mình”.

Đó cũng có thể là một cách tiếp cận hiệu quả trong công tác tuyên truyền, vận động đồng bào thay đổi nếp nghĩ, cách làm.

Muốn người dân thay đổi, trước hết cần để họ nhìn thấy mô hình hiệu quả ngay trong cộng đồng của mình. Một hộ làm tốt có thể trở thành mô hình để các hộ khác học hỏi. Một HTX hoạt động hiệu quả có thể trở thành địa chỉ để người dân tham quan, trao đổi kinh nghiệm. Những kết quả về thu nhập, đầu ra và việc làm sẽ có sức thuyết phục hơn nhiều so với những lời vận động chung chung.

Mô hình không chỉ tạo việc làm mà còn đưa các sản phẩm từ cây thuốc bản địa đến khách du lịch và thị trường rộng hơn.

Ở một giai đoạn phát triển cao hơn, HTX còn có thể tham gia sâu vào chuỗi giá trị: xây dựng vùng nguyên liệu, chuẩn hóa quy trình, sơ chế, chế biến, xây dựng thương hiệu, bán hàng trực tuyến và kết nối với các thị trường ngoài địa phương.

Được biết, HTX đã phát triển vùng nguyên liệu hơn 115 ha tại Tả Phìn và Ngũ Chỉ Sơn; sản phẩm được phân phối qua nhiều kênh, trong đó có các cửa hàng đặc sản và thị trường tại Hà Nội, TP.HCM.

Có thể thấy, hành trình thay đổi có thể bắt đầu rất nhỏ: một hộ chuyển đổi cây trồng, một nhóm hộ liên kết, một HTX được thành lập. Nhưng nếu có tổ chức sản xuất tốt và kết nối được thị trường, hành trình ấy có thể đi xa hơn: từ vùng nguyên liệu đến chế biến, từ sản phẩm thô đến sản phẩm có thương hiệu, từ người nông dân bán hàng hóa đến người dân tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị.