HTX từng bước hình thành văn hóa sở hữu trí tuệ

Nhiều năm về trước, khi nói đến HTX, hình ảnh thường thấy là những đơn vị sản xuất thô, quy mô manh mún, công nghệ thô sơ và gần như "trắng" về khái niệm sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, khi sản phẩm HTX ngày càng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng và thị trường xuất khẩu, thương hiệu, nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý và các quyền SHTT đang trở thành một phần của năng lực cạnh tranh.

Khai thác  nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn địa lý

Tại tỉnh miền núi Sơn La, nơi từng đối mặt với muôn vàn khó khăn trong khâu tiêu thụ nông sản, việc xây dựng và bảo vệ tài sản trí tuệ (TSTT) đã trở thành chiến lược trọng tâm để nâng tầm nông sản địa phương. Tỉnh đã chủ động quy hoạch và hỗ trợ các HTX tham gia trực tiếp vào chuỗi quản lý, khai thác các nhãn hiệu chứng nhận và Chỉ dẫn địa lý (CDĐL) chủ lực như Cà phê Sơn La, Nhãn Sông Mã, Xoài Yên Châu, Mận Sơn La.

Điểm đáng chú ý trong văn hóa SHTT tại Sơn La chính là sự chuyển biến mạnh mẽ trong nhận thức của bộ máy quản lý HTX và bà con nông dân. Họ nhận thức rõ rằng: Nếu không bảo vệ thương hiệu độc quyền và không tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn địa lý, sản phẩm dù có chất lượng tốt đến mấy cũng sẽ nhanh chóng bị hòa tan hoặc bị thương lái ép giá trên thị trường thương mại tự do.

Là một trong những đơn vị đầu tiên được cấp quyền sử dụng Chỉ dẫn địa lý "Cà phê Sơn La", HTX Cà phê Bích Thao không chỉ dừng lại ở việc tuân thủ quy trình canh tác hữu cơ. HTX đã chủ động đăng ký bảo hộ nhãn hiệu độc quyền "Cà phê Bích Thao", tiên phong áp dụng công nghệ chế biến sâu cho các dòng cà phê Honey, cà phê đặc sản và đưa mã QR truy xuất nguồn gốc vào từng hộp bao bì. Việc chuẩn hóa TSTT cùng chứng nhận OCOP 5 sao quốc gia đã giúp HTX đưa 80% sản lượng sản phẩm tự tin xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Đức, Pháp, Mỹ.

Nhiều HTX ở Sơn La đã hình thành được văn hoá đổi mới sáng tạo, chú trọng về sở hữu trí tuệ.

Tương tự, HTX Dịch vụ Phát triển Nông nghiệp 19/5 lại đi sâu vào các dòng sản phẩm chế biến từ mận, xoài, mứt và rượu hoa quả. Giám đốc HTX, ông Mai Đức Thịnh chia sẻ, khi mỗi thành viên HTX hiểu rằng việc làm nhái, làm ẩu hay mượn danh thương hiệu sẽ phá hỏng công sức của cả tập thể, họ đã tự biến mình thành những người bảo vệ thương hiệu nông sản quê hương. Nhờ xây dựng được rào cản SHTT vững chắc cho thương hiệu riêng gắn liền với nhãn hiệu chứng nhận của địa phương, các sản phẩm mứt, rượu hoa quả của HTX đã tự tin phủ sóng hệ thống siêu thị lớn trên toàn quốc.

Trong khi đó, HTX Ara-Tay Coffee lựa chọn hướng đi khác biệt khi đăng ký bảo hộ thương hiệu riêng gắn với dòng sản phẩm cà phê do chính người dân tộc thiểu số (người Thái) canh tác. Sự kết hợp giữa bảo hộ nhãn hiệu độc quyền và câu chuyện thương hiệu bản địa đã giúp Ara-Tay xây dựng được giá trị khác biệt, không bị lẫn lộn trên thị trường.

Bên cạnh đó, HTX Nông nghiệp Ngọc Hoàng cũng đã cho thấy sự đổi mới tư duy về SHTT. Nhờ đăng ký mã số vùng trồng, gắn tem truy xuất nguồn gốc chuẩn hóa SHTT, HTX Ngọc Hoàng đã tự tin đưa hàng trăm tấn nông sản sang thị trường Anh, Pháp, Hoa Kỳ.

Tạo giá trị gia tăng từ sở hữu trí tuệ

Nếu Sơn La tạo dựng nền tảng vững chắc từ nhãn hiệu tập thể và chỉ dẫn địa lý, thì Lâm Đồng – thủ phủ nông nghiệp công nghệ cao của cả nước – lại tạo bứt phá khi kết hợp giữa đổi mới sáng tạo quy trình với đăng ký bảo hộ độc quyền TSTT. Tại đây, nhiều HTX đã tiệm cận rất gần với mô hình quản trị của các doanh nghiệp hiện đại, coi TSTT là cốt lõi của giá trị gia tăng.

Minh chứng điển hình cho tư duy quản trị thương hiệu bài bản là HTX Nông nghiệp Tổng hợp SunFood Đà Lạt. Ngay từ khi thành lập, SunFood đã xác lập quyền sở hữu trí tuệ cho nhãn hiệu "Sunfood Dalat Co.op" và hệ thống nhận diện thương hiệu trên thị trường. HTX chuẩn hóa quy trình sản xuất của hơn 100 hộ liên kết bằng tem truy xuất nguồn gốc, mã vùng trồng và bảo hiểm sản phẩm cho người tiêu dùng. Nhờ thương hiệu độc quyền được bảo hộ và uy tín chất lượng được khẳng định, HTX đã xây dựng được chuỗi cửa hàng liên kết phân phối độc quyền tại hơn 30 tỉnh, thành phố, đạt doanh thu hàng chục tỷ đồng mỗi năm.

HTX Hoà Lệ đầu tư cho chế biến sâu và chú trọng đăng ký sở hữu trí tuệ.

Ở góc độ bảo vệ bao bì và mẫu mã, HTX Dịch vụ Nông nghiệp Tổng hợp Tân Tiến (Đà Lạt) bên cạnh việc đầu tư công nghệ nhà màng, hệ thống cảm biến IoT tự động điều chỉnh vi khí hậu, đặc biệt chú trọng việc đăng ký bảo hộ nhãn hiệu hàng hóa và kiểu dáng công nghiệp bao bì đóng gói rau củ quả. Việc bao bì sản phẩm được đăng ký độc quyền không chỉ giúp rau Tân Tiến chống lại tình trạng "mạo danh rau Đà Lạt", mà còn tạo niềm tin tuyệt đối khi ký hợp đồng cung ứng dài hạn cho các chuỗi siêu thị lớn.

Không đứng ngoài cuộc đua, HTX Cà phê Lâm Viên đã chủ động bảo hộ nhãn hiệu cho các dòng cà phê rang xay cao cấp và cà phê phin giấy. Việc xác lập quyền SHTT gắn với tiêu chuẩn VietGAP/UTZ giúp HTX thâm nhập sâu vào các chuỗi nhà hàng, khách sạn cao cấp trong nước và nâng cao giá trị hạt cà phê Robusta Di Linh gấp 2–3 lần so với bán nhân thô.

Ngoài ra, nhiều HTX chuyên canh tại Lâm Đồng đã bắt đầu tiệm cận việc đăng ký bảo hộ quyền đối với giống cây trồng mới, bản quyền quy trình công nghệ sấy lạnh, đồng thời chủ động tích hợp thương hiệu riêng của HTX vào các nhãn hiệu cộng đồng đã được Nhà nước bảo hộ như "Rau Đà Lạt", "Hoa Đà Lạt", "Cà phê Di Linh".

Rõ ràng, đổi mới sáng tạo và bảo vệ quyền SHTT không còn là khẩu hiệu mang tính hình thức, mà đã trở thành yêu cầu sống còn, là thước đo năng lực quản trị của khu vực kinh tế tập thể trong thời đại mới.  Từ những kinh nghiệm thực tiễn tại Sơn La hay Lâm Đồng cho thấy, khi văn hóa SHTT được định hình vững chắc trong từng HTX, nông sản Việt Nam không chỉ thoát khỏi cái bẫy bán thô giá rẻ mà còn tự tin khẳng định giá trị thương hiệu quốc gia trên thị trường quốc tế.