Hương khoai từ đất nâu

Khoai sọ - cây trồng mang lại giá trị kinh tế cho người dân xã Tân Mai.

Giữ giống khoai bản địa

Không ai nhớ chính xác cây khoai sọ có mặt ở Tân Mai từ bao giờ. Những người cao tuổi của địa phương kể rằng, từ xa xưa, vào mùa giáp hạt, khi thóc trong bồ đã vơi mà lúa ngoài đồng chưa đến kỳ thu hoạch, người dân đào khoai về nấu ăn. Bữa đem đồ, bữa nấu canh. Cây khoai từng giúp nhiều gia đình người Thái, người Mường vượt qua những ngày thiếu đói.

Từ món ăn dành cho gia đình, khoai sọ Phúc Sạn dần trở thành đặc sản được nhiều người tìm mua. Khoai sọ nấu lên có độ dẻo, bùi, vị ngọt đậm và mùi thơm dễ nhận biết. Mỗi gốc khoai sọ thường có một củ cái và nhiều củ con. Khoai có thể đồ, luộc, nướng hoặc nấu cùng xương; khi chín nhanh mềm, nước canh sánh và thơm.

Sau mỗi vụ thu hoạch, các gia đình lựa những củ đều, chắc, không sâu bệnh để làm giống cho mùa sau. Cách tuyển chọn dựa trên kinh nghiệm, được truyền từ người này sang người khác. Nhờ vậy, giống khoai bản địa vẫn được gìn giữ và tiếp tục phát triển tại địa phương.

Đồng chí Bùi Ngọc Đại - Chủ tịch UBND xã Tân Mai cho biết, khoai sọ Phúc Sạn phù hợp với đất đồi, có sức sống khá tốt và ít sâu bệnh. Người dân chủ yếu làm đất, chọn giống, làm cỏ định kỳ; nhiều hộ sử dụng phân chuồng ủ, hạn chế phân hóa học và thuốc bảo vệ thực vật. Phương thức canh tác này góp phần giữ hương vị tự nhiên của sản phẩm.

Những nương khoai sọ Phúc Sạn trên triền đồi ven lòng hồ sông Đà, xã Tân Mai.

Cây khoai ưa đất tơi xốp, nhất là những khu đất mới hoặc đã được luân canh qua vài vụ. Trên cùng một mảnh đất, nếu trồng liên tục, củ dễ nhỏ, năng suất và chất lượng giảm. Vì vậy, người trồng thường luân canh với ngô hoặc các loại cây màu khác. Quỹ đất không rộng khiến diện tích khoai khó tăng nhanh, song cũng buộc người dân chú trọng hơn đến chất lượng trên từng luống trồng.

Khoai thường được xuống giống vào dịp đầu năm, khi đất ẩm và thu hoạch vào những tháng cuối năm. Khi lá ngả vàng, cuống bắt đầu rũ, người dân mới dùng cuốc khơi nhẹ quanh gốc, tránh làm sứt củ.

Trung bình mỗi ha cho thu hoạch khoảng 6 - 7 tấn khoai sọ, những diện tích được chăm sóc tốt có thể đạt khoảng 10 tấn. Khoai vừa đào được phân loại ngay trên nương. Củ to, đều dành bán tươi; củ nhỏ hơn dùng trong gia đình hoặc sơ chế. Hiện nay, để kéo dài thời gian được thưởng thức hương vị khoai sọ Phúc Sạn, nhiều gia đình gọt vỏ, rửa sạch, cắt miếng rồi đóng túi hút chân không, bảo quản lạnh để dùng dần.

Tìm đầu ra ổn định

Năm 2020 đánh dấu bước chuyển quan trọng khi sản phẩm được bảo hộ nhãn hiệu “Khoai sọ Phúc Sạn - Mai Châu”. Trước đó, UBND tỉnh Hòa Bình cũ đã phê duyệt nhiệm vụ tạo lập, quản lý và phát triển nhãn hiệu chứng nhận cho sản phẩm. Việc xác lập quyền sở hữu trí tuệ tạo cơ sở để kiểm soát nguồn gốc, chất lượng, bảo vệ tên gọi và nâng giá trị đặc sản địa phương.

Có bảo hộ nhãn hiệu, giá trị khoai sọ Phúc Sạn cũng tăng lên. Giá khoai từ khoảng 15.000 - 20.000 đồng/kg tăng lên 27.000 đồng; rồi 30.000 đồng/kg... Đến mùa thu hoạch năm nay, khoai loại 1 được bán với giá khoảng 50.000 đồng/kg, loại 2 khoảng 35.000 đồng/kg.

Khoai sọ Phúc Sạn khi nấu chín có vị dẻo, bùi và thơm ngọt.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, việc trồng khoai sọ tại Tân Mai vẫn phân tán theo từng hộ, diện tích không lớn. Việc ghi chép quá trình canh tác, thống nhất tiêu chuẩn củ giống, phân loại sản phẩm và quản lý bao bì chưa đồng đều. Phần lớn khoai tươi được bán qua thương lái hoặc tại các chợ, lượng hàng đi xa còn phụ thuộc mối quen. Khi sản lượng chưa ổn định, rất khó ký kết hợp đồng dài hạn với doanh nghiệp, siêu thị hoặc các đầu mối phân phối lớn. Ngược lại, nếu mở rộng diện tích thiếu kiểm soát, trồng trên chân đất không phù hợp hoặc sử dụng nguồn giống không bảo đảm, chất lượng đặc trưng có thể bị ảnh hưởng. Bài toán đặt ra là phải tổ chức lại sản xuất từ giống, vùng trồng đến tiêu thụ.

Đồng chí Bùi Ngọc Đại, Chủ tịch UBND xã Tân Mai cho biết: Thời gian tới, xã định hướng rà soát những chân đất phù hợp để từng bước hình thành vùng trồng khoai sọ Phúc Sạn tập trung, có kế hoạch luân canh. Xã sẽ vận động các hộ có kinh nghiệm cùng chọn, giữ giống và thử nghiệm cách trồng phù hợp với điều kiện vùng hồ để nâng năng suất mà vẫn giữ được vị dẻo, bùi và mùi thơm đặc trưng.

Địa phương cũng định hướng liên kết các hộ thông qua tổ hợp tác hoặc hợp tác xã để thống nhất cách phân loại, sơ chế, đóng gói và ghi rõ nguồn gốc sản phẩm. Khi có đơn vị đứng ra gom hàng, kiểm soát chất lượng và tìm đầu ra, người trồng sẽ thuận lợi hơn trong tiêu thụ, đồng thời có cơ sở xây dựng sản phẩm OCOP.

Khoai sọ Phúc Sạn được gọt vỏ, cắt miếng, đóng túi hút chân không để tiện bảo quản và chế biến.

Tân Mai nằm trong vùng lòng hồ sông Đà, nơi có cảnh quan đẹp và nhiều nét văn hóa của đồng bào Thái, Mường. Đây là điều kiện để địa phương đưa khoai sọ vào các tour du lịch cộng đồng, bữa ăn tại homestay và giỏ quà đặc sản. Du khách đến vùng hồ có thể thăm nương khoai, trải nghiệm đào củ, thưởng thức món ăn tại chỗ và mua sản phẩm mang về. Mỗi củ khoai được bán khi ấy sẽ mang theo câu chuyện về nguồn giống, cách trồng và vùng đất đã nuôi dưỡng nó.

Dưới lớp đất nâu trên những triền đồi, từng mùa khoai Phúc Sạn vẫn bắt đầu bằng những củ giống do người dân tự tay lựa lại. Giữ giống là giữ hương vị; tổ chức tốt sản xuất sẽ giúp hương vị ấy tạo ra thu nhập ổn định hơn. Để rồi, từ những nương nhỏ ven lòng hồ, tên gọi khoai sọ Phúc Sạn có thể đi xa mà vẫn giữ nguyên vị dẻo, bùi, thơm ngọt của quê nhà.